Sommige medicijnen kunnen invloed hebben op aandacht, geheugen, concentratie, verwerkingssnelheid en helderheid van denken. Klachten variëren van milde vergeetachtigheid of mentale traagheid tot ernstige verwardheid of een delirium. Vooral ouderen, patiënten met neurologische aandoeningen, polyfarmacie of cognitieve kwetsbaarheid lopen extra risico. Cognitieve bijwerkingen worden regelmatig toegeschreven aan veroudering, stress of psychiatrische problematiek, waardoor het verband met medicatie gemakkelijk wordt gemist.
ACE-remmers en angiotensine-II-receptorblokkers
Bij ACE-remmers en angiotensine-II-receptorblokkers zijn incidenteel hallucinaties, verwardheid en cognitieve klachten beschreven. Het bewijs hiervoor is beperkt en grotendeels gebaseerd op meldingen en casuïstiek.
Anticholinerge medicatie
Middelen met anticholinerge werking behoren tot de belangrijkste oorzaken van medicatiegerelateerde cognitieve klachten bij ouderen. Klachten variëren van vergeetachtigheid en concentratieproblemen tot verwardheid en delirium. Het risico neemt toe bij cumulatie van meerdere middelen met anticholinerge eigenschappen.
Antihistaminica
Met name oudere antihistaminica met anticholinerge eigenschappen kunnen slaperigheid, concentratieproblemen en verwardheid veroorzaken. Dit geldt vooral voor ouderen.
Anti-epileptica
Verschillende anti-epileptica kunnen cognitieve vertraging veroorzaken. Vooral topiramaat staat bekend om woordvindproblemen, geheugenklachten en concentratiestoornissen. Ook andere anti-epileptica kunnen leiden tot mentale traagheid of verminderd cognitief functioneren.
Benzodiazepinen
Benzodiazepinen kunnen slaperigheid, concentratieproblemen, geheugenstoornissen en mentale vertraging veroorzaken. Vooral het geheugen voor nieuwe informatie kan verminderd zijn. Bij langdurig gebruik kunnen cognitieve klachten persisteren, zeker bij ouderen.
Corticosteroïden
Corticosteroïden kunnen naast stemmings- en psychotische klachten ook cognitieve problemen veroorzaken, zoals concentratieverlies, mentale onrust en verwardheid. Bij hogere doseringen kan een delirant beeld ontstaan.
Opioïden en tramadol
Opioïden kunnen slaperigheid, concentratieproblemen en verwardheid veroorzaken. Vooral bij ouderen, nierfunctiestoornissen of hogere doseringen neemt het risico op cognitieve ontregeling toe. Tramadol is hierbij extra relevant vanwege de gecombineerde opioïde en serotonerge werking.
Statines
Er zijn meldingen gedaan van geheugenklachten en cognitieve problemen bij gebruik van statines. Grote onderzoeken hebben echter geen overtuigend bewijs geleverd voor structurele cognitieve schade. De FDA noemt geheugenverlies en verwardheid als zeldzame, meestal reversibele bijwerkingen.
Polyfarmacie
Cognitieve klachten ontstaan vaak niet door één middel, maar door combinaties van medicijnen. Vooral combinaties van slaapmiddelen, opioïden, anticholinerge medicatie en psychofarmaca vergroten het risico op cognitieve achteruitgang en delirium.
Literatuur
- American Geriatrics Society Beers Criteria® Update Expert Panel. American Geriatrics Society 2023 updated AGS Beers Criteria®. J Am Geriatr Soc. 2023.
- Barker MJ, Greenwood KM, Jackson M, Crowe SF. Cognitive effects of long-term benzodiazepine use: a meta-analysis. CNS Drugs. 2004;18(1):37-48.
- Campbell NL, Boustani MA, Limbil TL, et al. The cognitive impact of anticholinergics: a clinical review. Clin Interv Aging. 2009;4:225-233.
- FDA Drug Safety Communication. Important safety label changes to cholesterol-lowering statin drugs. FDA veiligheidsinformatie statines en cognitieve klachten
- Lareb. ACE-inhibitors and hallucinations — update. Lareb ACE-remmers en hallucinaties
- Mula M, Trimble MR. Antiepileptic drug-induced cognitive adverse effects. CNS Drugs. 2009;23(2):121-137.