Sommige medicijnen kunnen veranderingen veroorzaken in impulscontrole en beloningsgedrag. Patiënten kunnen bijvoorbeeld meer moeite krijgen met remming, risico-inschatting of het controleren van impulsen. Beschreven klachten zijn onder meer pathologisch gokken, hyperseksualiteit, compulsief koopgedrag, binge eating en dwangmatig internet- of gamegebruik. Deze klachten kunnen ingrijpende financiële, relationele en sociale gevolgen hebben en worden niet altijd direct herkend als medicatiebijwerking.
Aripiprazol
Aripiprazol, een antipsychoticum met partiële dopamine D2/D3-agonistische werking, is eveneens in verband gebracht met impulscontroleproblemen. Internationale geneesmiddelenautoriteiten, waaronder de FDA, hebben hiervoor waarschuwingen afgegeven. Beschreven klachten zijn onder meer pathologisch gokken, hyperseksualiteit, compulsief koopgedrag en eetbuien. De klachten ontstaan vaak na start of dosisverhoging en verminderen meestal weer na dosisverlaging of staken van het middel.
Benzodiazepinen
Benzodiazepinen kunnen paradoxale ontremming veroorzaken. Dit kan zich uiten in impulsiviteit, agressie, prikkelbaarheid of risicovol gedrag. De kans hierop lijkt groter bij ouderen, kinderen, hersenletsel, verstandelijke beperkingen en middelengebruik.
Dopamineagonisten bij de ziekte van Parkinson
Impulscontroleproblemen zijn het best onderzocht bij dopamineagonisten zoals pramipexol, ropinirol en pergolide. Deze middelen stimuleren vooral dopamine D2- en D3-receptoren in hersengebieden die betrokken zijn bij beloning en motivatie. Beschreven klachten zijn onder meer gokverslaving, hyperseksualiteit, compulsief kopen en binge eating. Het risico lijkt groter bij hogere doseringen, jongere patiënten en patiënten met een voorgeschiedenis van verslaving of impulsiviteit.
Dopaminerge medicatie buiten Parkinson
Ook andere middelen die het dopaminesysteem beïnvloeden, zoals levodopa of stimulantia, kunnen impulscontroleproblemen versterken of uitlokken. Vaak gaat het om een combinatie van medicatie-effecten en individuele kwetsbaarheid.
Psychostimulantia
Psychostimulantia zoals methylfenidaat en dexamfetamine kunnen bij sommige patiënten leiden tot impulsiever gedrag, verhoogde prikkelzoekendheid of ontremming. Dit lijkt vooral relevant bij hoge doseringen, gecombineerd middelengebruik of bestaande kwetsbaarheid voor impulscontroleproblemen of verslaving.
Literatuur
- FDA Drug Safety Communication. FDA warns about new impulse-control problems associated with mental health drug aripiprazole (Abilify, Aristada). FDA veiligheidswaarschuwing aripiprazol
- Gatto EM, Aldinio V. Impulse control disorders in Parkinson’s disease. A brief and comprehensive review. Front Neurol. 2019;10:351.
- Moore TJ, Glenmullen J, Mattison DR. Reports of pathological gambling, hypersexuality, and compulsive shopping associated with dopamine receptor agonist drugs. JAMA Intern Med. 2014;174(12):1930-1933.
- Ribeiro M, Lourenço A, Chaves I. Aripiprazole-induced pathological gambling. Prim Care Companion CNS Disord. 2026;28(3):25cr04140.
- Voon V, Hassan K, Zurowski M, et al. Prevalence of repetitive and reward-seeking behaviors in Parkinson disease. Neurology. 2006;67(7):1254-1257.
- Weintraub D, Koester J, Potenza MN, et al. Impulse control disorders in Parkinson disease: a cross-sectional study of 3090 patients. Arch Neurol. 2010;67(5):589-595.