Psychostimulantia verhogen de activiteit van specifieke neurotransmittersystemen in de hersenen, met name dopamine en noradrenaline. Deze systemen spelen een centrale rol in aandacht, motivatie en executieve functies. De effecten van psychostimulantia zijn vooral zichtbaar in de prefrontale cortex, een hersengebied dat betrokken is bij planning, werkgeheugen en gedragsregulatie. Hoewel de middelen vaak worden beschreven als “stimulerend”, is hun effect bij ADHD eerder normaliserend: zij verbeteren de regulatie van aandacht en gedrag, in plaats van simpelweg activiteit te verhogen.
Neurobiologie
Bij ADHD zijn er aanwijzingen voor een verminderde activiteit van dopaminerge en noradrenerge circuits, met name in frontostriatale netwerken. Deze netwerken verbinden de prefrontale cortex met subcorticale structuren zoals het striatum en spelen een rol in motivatie, beloning en gedragssturing. Dopamine is vooral betrokken bij motivatie en beloningsgevoeligheid, terwijl noradrenaline een belangrijke rol speelt in alertheid en signaalverwerking. Een relatief tekort of dysregulatie in deze systemen kan leiden tot problemen met concentratie, impulscontrole en taakgericht gedrag. Psychostimulantia grijpen aan op deze systemen en herstellen de balans in neurotransmissie.
Werkingsmechanismen
Psychostimulantia verhogen de beschikbaarheid van dopamine en noradrenaline door remming van heropname en, bij amfetaminen, door stimulatie van afgifte. Ze grijpen aan op de regulatie van dopamine en noradrenaline in de synaptische spleet. Dit gebeurt vooral via beïnvloeding van transporteiwitten die normaal zorgen voor heropname en opslag van deze neurotransmitters. Hoewel de middelen in dezelfde systemen ingrijpen, verschillen zij in de manier waarop zij de beschikbaarheid van dopamine en noradrenaline beïnvloeden.
Methylfenidaat
Methylfenidaat remt de heropname van dopamine en noradrenaline door bezetting van de dopaminetransporter (DAT) en de noradrenalinetransporter (NET). Hierdoor blijven deze neurotransmitters langer aanwezig in de synaptische spleet, wat leidt tot een versterkte en verlengde signaaloverdracht.
Dexamfetamine
Dexamfetamine heeft een breder werkingsmechanisme. Het remt, net als methylfenidaat, de heropname van dopamine en noradrenaline via DAT en NET, maar stimuleert daarnaast ook de afgifte van deze neurotransmitters. Dit gebeurt onder meer door beïnvloeding van de vesicular monoamine transporter (VMAT), waardoor minder opslag in synaptische blaasjes plaatsvindt en meer neurotransmitter beschikbaar komt voor afgifte.
Atomoxetine
Atomoxetine werkt anders dan de klassieke psychostimulantia. Het is een selectieve remmer van de noradrenalinetransporter (NET) en blokkeert daarmee de heropname van noradrenaline in de presynaptische zenuwcel. Het gevolg is dat noradrenaline langer beschikbaar blijft in de synaptische spleet en postsynaptische adrenerge receptoren sterker worden gestimuleerd, met name α2A-receptoren in de prefrontale cortex. In dit hersengebied heeft dit ook effect op dopamine. Omdat daar relatief weinig dopaminetransporters aanwezig zijn, wordt dopamine deels via de noradrenalinetransporter gereguleerd. Blokkade van NET leidt daardoor indirect tot een toename van dopamine in de prefrontale cortex.
Literatuur
- Arnsten AFT. Catecholamine influences on dorsolateral prefrontal cortical networks. Biol Psychiatry.
- Cortese S, et al. Comparative efficacy and tolerability of medications for ADHD. Lancet Psychiatry. 20
- Faraone SV, Banaschewski T, Coghill D, et al. The World Federation of ADHD International Consensus Statement. Neurosci Biobehav Rev. 2021.
- Heal DJ, Smith SL, Gosden J, Nutt DJ. Amphetamine, past and present – a pharmacological and clinical perspective. J Psychopharmacol. 2013;27:479–496.
Multidisciplinaire richtlijn ADHD bij volwassenen (NVvP, 2015) - NICE guideline ADHD (NG87, update)
- Pennick M. Lisdexamfetamine dimesylate: prodrug delivery and pharmacokinetics. Clin Pharmacokinet. 2010.
- Rubia K. Cognitive neuroscience of ADHD and its clinical translation. Nat Rev Neurosci.
- Volkow ND, Wang GJ, Fowler JS, et al. Therapeutic doses of methylphenidate increase extracellular dopamine. J Neurosci.