De menopauze gaat gepaard met meetbare veranderingen in hersenstructuur, energiehuishouding en netwerkconnectiviteit (Mosconi et al., 2021). Oestrogeen speelt een modulerende rol in limbische en prefrontale circuits en beïnvloedt serotonerge en dopaminerge systemen (Morrison et al., 2006; Borrow & Cameron, 2014).Vroege chronische stress kan leiden tot blijvende sensitisatie van het stressnetwerk, met verhoogde amygdala-activiteit, kwetsbare hippocampale remming en ontregeling van de HPA-as (Heim & Nemeroff, 2001; Teicher & Samson, 2016). Chronische stress ondermijnt bovendien de prefrontale executieve functies (Arnsten, 2009; Liston et al., 2009). De combinatie van oestrogeendaling en een reeds gesensitiseerd stresssysteem kan daardoor tijdelijk executieve klachten versterken, zonder dat er noodzakelijk sprake is van een neurodevelopmental disorder zoals ADHD.
De menopauze verandert het brein
De menopauze is niet alleen een hormonale overgang, maar ook een periode waarin het brein aantoonbaar verandert. Beeldvormend onderzoek laat zien dat er tijdelijke volumeveranderingen kunnen optreden in onder meer de hippocampus en frontale cortex, evenals veranderingen in witte stof en hersenmetabolisme. Dat helpt verklaren waarom veel vrouwen in deze fase last krijgen van brain fog, vergeetachtigheid, concentratieverlies of mentale traagheid. Tegelijkertijd zijn er aanwijzingen dat het brein zich gedeeltelijk herstelt en nieuwe evenwichten vindt. De menopauze is daarmee geen lineaire achteruitgang, maar een fase van neurobiologische herorganisatie.
Het stressnetwerk
Om te begrijpen waarom deze fase bij sommige vrouwen zo ontregelend kan werken, is het belangrijk onderscheid te maken tussen twee stresssystemen.
- Snel (SAM-systeem): sympathicus → bijniermerg → adrenaline/noradrenaline (seconden)
- Langzaam (HPA-as): hypothalamus → hypofyse → bijnierschors → cortisol (minuten tot uren)
In dit proces spelen naast de amygdala ook de hippocampus en de prefrontale cortex een regulerende rol. De hypothalamus geeft CRH af, de hypofyse ACTH, waarna de bijnierschors cortisol produceert. Cortisol werkt trager maar langduriger en beïnvloedt stemming, energiehuishouding, immuunfunctie en cognitieve processen. Cruciaal is dat deze as geen geïsoleerd endocrien systeem is: de amygdala activeert, terwijl hippocampus en prefrontale cortex remmen en contextualiseren. Stressregulatie is dus een geïntegreerd limbisch-hormonaal netwerk.
Cortisol remt de eigen aanmaak via negatieve feedback op de hypothalamus, de hypofyse én de hippocampus. Bij chronische stress raakt dit feedbackmechanisme verstoord, wat samenhangt met hippocampusatrofie. De remmende werking op de amygdala wordt met name toegeschreven aan de ventromediale/orbitofrontale cortex, niet aan de prefrontale cortex als geheel.
Complex trauma en stresssensitisatie
Bij mensen met complex trauma is dit netwerk vaak blijvend gevoeliger afgesteld. Vroege chronische onveiligheid kan leiden tot verhoogde amygdala-reactiviteit, kwetsbaardere hippocampale remming, minder stabiele prefrontale regulatie en ontregeling van het cortisolritme. Dit wordt stresssensitisatie genoemd: het systeem reageert sneller en sterker op prikkels en herstelt trager naar baseline. Vaak blijft dit jarenlang min of meer gecompenseerd functioneren, zolang regulerende factoren aanwezig zijn. Vrouwen met een voorgeschiedenis van mishandeling, seksueel geweld of andere traumatische ervaringen lijken vaker ernstige overgangsklachten te hebben. Een recente narratieve review in Maturitas beschrijft consistente verbanden met meer vasomotorische klachten (opvliegers en nachtzweten), meer angst- en depressieve klachten, slaapproblemen, seksuele en urogenitale klachten en een lagere kwaliteit van leven. Daarnaast zijn er aanwijzingen dat vrouwen met een voorgeschiedenis van geweld gemiddeld iets eerder in de menopauze komen. De auteurs benadrukken echter dat het grotendeels gaat om observationeel onderzoek, waardoor nog geen oorzakelijke conclusies kunnen worden getrokken.
Oestrogeen als neurobiologische modulator
Oestrogeen moduleert amygdala-activiteit, ondersteunt hippocampale synaptische plasticiteit, beïnvloedt serotonerge en dopaminerge transmissie en draagt bij aan stabiele frontale netwerkactiviteit. Daarnaast beïnvloedt het de responsiviteit van de HPA-as. Oestrogeen functioneert daarmee als een regulerende buffer binnen limbisch-prefrontale en endocriene circuits. Tijdens de menopauze daalt de oestrogeenspiegel substantieel. Daarmee vermindert een belangrijke modulerende invloed op stress- en emotieregulatie. Dat betekent niet dat er een nieuwe stoornis ontstaat, maar wel dat eerder bestaande kwetsbaarheden minder worden gedempt. Deze hypothese wordt ondersteund door klinische studies waaruit blijkt dat vrouwen met een voorgeschiedenis van geweld of jeugdtrauma tijdens de menopauze vaker psychische klachten, slaapstoornissen en opvliegers rapporteren. Mogelijke verklaringen zijn onder meer ontregeling van de HPA-as, veranderingen in serotonerge regulatie, neuro-inflammatie en een verminderde oestrogene buffering van het stresssysteem.
Wanneer de buffer wegvalt
Bij vrouwen met een voorgeschiedenis van complex trauma kan deze hormonale verschuiving daarom aanvoelen als een terugval. Het stresssysteem raakt sneller ontregeld, hyperarousal neemt toe en slaap verslechtert. Intrusieve herinneringen kunnen sterker naar voren komen en emotionele labiliteit kan toenemen. De beschreven structurele hersenveranderingen in hippocampus en frontale gebieden versterken dit proces. Slaapverstoring en verhoogde cortisolbelasting ondermijnen bovendien de executieve functies verder, omdat prefrontale netwerken juist onder chronische stress minder stabiel functioneren. De menopauze fungeert daarmee als een neurobiologische stresstest: wat jarenlang net voldoende gereguleerd werd, wordt zichtbaarder onder veranderde hormonale omstandigheden.
ADHD of executieve ontregeling?
De huidige media-aandacht voor “ADHD en menopauze” vraagt daarom om nuance. Veel vrouwen herkennen in deze fase concentratieverlies, moeite met plannen, verhoogde impulsiviteit of mentale onrust. Neurobiologisch gezien zijn dit uitingen van executieve functiestoornissen. Maar executieve disfunctie is niet hetzelfde als ADHD. ADHD is een neurodevelopmental condition met vroege aanvang en consistente beperkingen in meerdere levensdomeinen. Wat tijdens de menopauze optreedt, kan ook verklaard worden door oestrogeendaling, ontregeling van het stressnetwerk, slaapverstoring en verminderde frontale regulatie. Bij vrouwen met complex trauma wordt dit effect versterkt doordat hun limbisch-hormonale netwerk al gevoeliger is afgesteld. De combinatie van hormonale herorganisatie en stresssensitisatie kan tijdelijk ADHD-achtige klachten geven zonder dat er sprake is van een ontwikkelingsstoornis. Dit onderstreept het belang van zorgvuldige differentiële diagnostiek.
Geen stoornis, maar herafstemming
De menopauze is een fase waarin het brein zich opnieuw moet afstemmen op een veranderde hormonale omgeving. Dat proces kan ontregelend zijn, zeker bij bestaande kwetsbaarheden. Tegelijk laat onderzoek zien dat het brein adaptief vermogen heeft. Sommige structurele veranderingen lijken gedeeltelijk reversibel en netwerkstabiliteit kan zich opnieuw organiseren. Het klinische perspectief verschuift daarmee van labelen naar begrijpen. Niet elke concentratieklacht is ADHD en niet elke emotionele ontregeling wijst op een nieuwe psychiatrische stoornis. Soms is het een brein dat tijdelijk minder buffering heeft en zich opnieuw moet kalibreren. Voor vrouwen met een voorgeschiedenis van complex trauma is dat inzicht essentieel: wat voelt als terugval, kan een neurobiologische herafstemming zijn onder veranderde hormonale omstandigheden.
Literatuur
- Arnsten AF. Stress signalling pathways that impair prefrontal cortex structure and function. Nat Rev Neurosci. 2009 Jun;10(6):410-22. doi: 10.1038/nrn2648. PMID: 19455173; PMCID: PMC2907136.
- Barth C, Villringer A, Sacher J. Sex hormones affect neurotransmitters and shape the adult female brain during hormonal transition periods. Front Neurosci. 2015 Feb 20;9:37. doi: 10.3389/fnins.2015.00037. PMID: 25750611; PMCID: PMC4335177.
- Borrow AP, Cameron NM. Estrogenic mediation of serotonergic and neurotrophic systems: implications for female mood disorders. Prog Neuropsychopharmacol Biol Psychiatry. 2014 Oct 3;54:13-25. doi: 10.1016/j.pnpbp.2014.05.009. Epub 2014 May 24. PMID: 24865152.
- Heim C, Nemeroff CB. The role of childhood trauma in the neurobiology of mood and anxiety disorders: preclinical and clinical studies. Biol Psychiatry. 2001 Jun 15;49(12):1023-39. doi: 10.1016/s0006-3223(01)01157-x. PMID: 11430844.
- Liston C, McEwen BS, Casey BJ. Psychosocial stress reversibly disrupts prefrontal processing and attentional control. Proc Natl Acad Sci U S A. 2009 Jan 20;106(3):912-7. doi: 10.1073/pnas.0807041106. Epub 2009 Jan 12. PMID: 19139412; PMCID: PMC2621252.
- McEwen BS. Physiology and neurobiology of stress and adaptation: central role of the brain. Physiol Rev. 2007 Jul;87(3):873-904. doi: 10.1152/physrev.00041.2006. PMID: 17615391.
- Mendoza N, Mendoza-Huertas L, Lopez-Salas E. Violence against women and its influence on menopausal symptoms and timing: A narrative review. Maturitas. 2026 Jun;209:108949. doi: 10.1016/j.maturitas.2026.108949. Epub 2026 Apr 18. PMID: 42048912.
- Morrison JH, Brinton RD, Schmidt PJ, Gore AC. Estrogen, menopause, and the aging brain: how basic neuroscience can inform hormone therapy in women. J Neurosci. 2006 Oct 11;26(41):10332-48. doi: 10.1523/JNEUROSCI.3369-06.2006. PMID: 17035515; PMCID: PMC6674699.
- Mosconi L, Berti V, Dyke J, Schelbaum E, Jett S, Loughlin L, Jang G, Rahman A, Hristov H, Pahlajani S, Andrews R, Matthews D, Etingin O, Ganzer C, de Leon M, Isaacson R, Brinton RD. Menopause impacts human brain structure, connectivity, energy metabolism, and amyloid-beta deposition. Sci Rep. 2021 Jun 9;11(1):10867. doi: 10.1038/s41598-021-90084-y. PMID: 34108509; PMCID: PMC8190071.
- Teicher MH, Samson JA. Annual Research Review: Enduring neurobiological effects of childhood abuse and neglect. J Child Psychol Psychiatry. 2016 Mar;57(3):241-66. doi: 10.1111/jcpp.12507. Epub 2016 Feb 1. PMID: 26831814; PMCID: PMC4760853.