ADHD - menopauze

Schematische weergave van het limbisch systeem in de hersenen

Tijdens de overgang ervaren veel vrouwen veranderingen in hun cognitief functioneren. Vergeetachtigheid, concentratieproblemen, mentale traagheid en moeite met plannen of organiseren worden regelmatig beschreven. Deze klachten worden soms in verband gebracht met ADHD. Maar vergelijkbare symptomen kunnen verschillende oorzaken hebben. Hormonale veranderingen, slaapstoornissen, stemmingsklachten en chronische stress kunnen allemaal een rol spelen. Voor vrouwen met een voorgeschiedenis van vroegkinderlijke traumatisering kan de overgang bovendien een periode van verhoogde kwetsbaarheid zijn. De combinatie van hormonale veranderingen en een mogelijk ontregeld stressresponssysteem kan bestaande klachten versterken. Om deze processen te begrijpen, is het belangrijk onderscheid te maken tussen ADHD als neurobiologische ontwikkelingsstoornis, veranderingen in cognitief functioneren tijdens de menopauze en de gevolgen van langdurige stress.

De menopauze verandert het brein

De menopauze is niet alleen een hormonale overgang, maar ook een periode waarin het brein zich aanpast aan veranderende hormoonspiegels. Tijdens de perimenopauze fluctueren de oestrogeenspiegels aanzienlijk, waarna zij na de menopauze blijvend lager worden. Beeldvormend onderzoek van Mosconi et al. (2021) laat zien dat deze overgang samenhangt met veranderingen in hersenstructuur, netwerkconnectiviteit en energiehuishouding. Deze veranderingen betreffen onder meer hersengebieden die betrokken zijn bij geheugen, aandacht en hogere cognitieve functies. De onderzoekers vonden daarnaast aanwijzingen voor gedeeltelijk herstel of stabilisatie van bepaalde hersenkenmerken na de menopauze. De menopauze is daarmee geen eenvoudig proces van neurologische achteruitgang. Het brein ondergaat een periode van neurobiologische aanpassing, waarbij zowel kwetsbaarheid als compensatie een rol kunnen spelen.

Geheugen, aandacht en executieve functies

Cognitieve klachten tijdens de perimenopauze zijn inmiddels in verschillende onderzoeken beschreven. Metcalf et al. (2023) concludeerden in een overzichtsartikel dat vooral het verbale leren en geheugen kwetsbaar lijken. Daarnaast zijn er aanwijzingen voor veranderingen in aandacht, verwerkingssnelheid en werkgeheugen. Een systematische review en meta-analyse van Bangle et al. (2026), gebaseerd op 26 publicaties met in totaal 9.428 deelnemers, bevestigt dat vrouwen tijdens de perimenopauze gemiddeld slechter kunnen presteren op cognitieve taken dan vrouwen vóór de menopauze. Deze verschillen werden echter vooral gevonden in onderzoeken waarin de menopauzale fase volgens gestandaardiseerde criteria was vastgesteld. Ten opzichte van postmenopauzale vrouwen waren de verschillen minder eenduidig. Opvallend is bovendien dat subjectieve cognitieve klachten niet altijd overeenkomen met objectieve testresultaten. Vrouwen kunnen veel hinder ondervinden van vergeetachtigheid en concentratieverlies zonder dat neuropsychologisch onderzoek duidelijke afwijkingen laat zien.
De klachten betreffen verschillende cognitieve processen. Aandachtsregulatie helpt om relevante informatie te selecteren en afleiding te onderdrukken. Het werkgeheugen maakt het mogelijk informatie tijdelijk vast te houden en actief te gebruiken. Cognitieve flexibiliteit is nodig om van strategie te veranderen wanneer omstandigheden daarom vragen. Deze processen zijn nauw verbonden met het executief functioneren, maar berusten op samenwerking tussen meerdere hersennetwerken. Niet iedere concentratieklacht wijst daarom op een stoornis in de executieve functies. Ook vermoeidheid, slaapgebrek, emotionele belasting en veranderingen in alertheid kunnen het cognitief functioneren beïnvloeden.

Oestrogeen als neurobiologische modulator

Oestrogeen heeft een belangrijke modulerende invloed op hersensystemen die betrokken zijn bij cognitief en emotioneel functioneren. Het beïnvloedt onder andere de activiteit van de amygdala, de synaptische plasticiteit van de hippocampus en de serotonerge en dopaminerge neurotransmissie. Daarnaast speelt oestrogeen een rol in de werking van prefrontale netwerken en de regulatie van de HPA-as (Morrison et al., 2006; Borrow & Cameron, 2014). De prefrontale cortex is hierbij bijzonder relevant. Dit hersengebied speelt een centrale rol in netwerken die betrokken zijn bij aandacht, werkgeheugen, inhibitie en cognitieve flexibiliteit. Deze functies zijn nodig om gedrag doelgericht te reguleren en zich aan veranderende omstandigheden aan te passen.
Tijdens de menopauzale overgang fluctueren de oestrogeenspiegels aanzienlijk, waarna zij blijvend dalen. Hierdoor verandert ook de modulerende invloed van oestrogeen op cognitieve functies, stress- en emotieregulatie. Bij vrouwen met bestaande kwetsbaarheden, bijvoorbeeld als gevolg van vroegkinderlijke traumatisering, zou dit kunnen bijdragen aan een toename van klachten. Klinische studies laten zien dat vrouwen met een voorgeschiedenis van geweld of vroegkinderlijke traumatisering tijdens de menopauze vaker psychische klachten, slaapstoornissen en opvliegers ervaren. Mogelijke verklaringen zijn veranderingen in de regulatie van de HPA-as, autonome en serotonerge processen, epigenetische mechanismen en een veranderde invloed van oestrogeen op het stressresponssysteem (Mendoza et al., 2026). Deze bevindingen ondersteunen de hypothese dat hormonale veranderingen en een bestaande kwetsbaarheid in de stressregulatie elkaar kunnen beïnvloeden. Hoe deze mechanismen precies bijdragen aan de ernst van menopauzale klachten is echter nog onvoldoende duidelijk.

Het stressresponssysteem

Om te begrijpen waarom de menopauze bij sommige vrouwen gepaard gaat met een toename van psychische klachten, is ook het stressresponssysteem van belang. Bij een acute bedreiging wordt het sympathische zenuwstelsel geactiveerd. Via het sympathisch-adrenomedullaire systeem komen onder andere adrenaline en noradrenaline vrij. Dit veroorzaakt een snelle fysiologische stressreactie. Daarnaast wordt de hypothalamus-hypofyse-bijnieras (HPA-as) geactiveerd. De hypothalamus geeft CRH af, de hypofyse vervolgens ACTH, waarna de bijnierschors cortisol produceert. Cortisol draagt bij aan de regulatie van energiehuishouding, immuunfunctie en de fysiologische aanpassing aan stress. De amygdala, hippocampus en prefrontale cortex zijn betrokken bij de regulatie van deze stressrespons. De amygdala speelt een belangrijke rol bij het herkennen en verwerken van dreiging. De hippocampus draagt bij aan de contextuele verwerking van ervaringen en de regulatie van de HPA-as. Prefrontale netwerken zijn onder andere betrokken bij cognitieve controle en emotieregulatie. Deze hersengebieden functioneren niet afzonderlijk, maar vormen samen met andere neurale en hormonale systemen een complex regulatienetwerk.

Complex trauma, stresssensitisatie en menopauze

Vroegkinderlijke traumatisering en langdurige onveiligheid kunnen de ontwikkeling van hersennetwerken en de regulatie van de stressrespons beïnvloeden. Onderzoek beschrijft onder meer verhoogde amygdalareactiviteit, veranderingen in hippocampale structuur en functie, gewijzigde prefrontale netwerkregulatie en ontregeling van de HPA-as (Heim & Nemeroff, 2001; Teicher & Samson, 2016).
Een mogelijk gevolg is stresssensitisatie, waarbij het stressresponssysteem gevoeliger wordt voor belastende omstandigheden. Stressreacties kunnen gemakkelijker worden uitgelokt, sterker verlopen en langer aanhouden. Dit is echter geen uniform gevolg van traumatisering. Chronische stress kan ook samengaan met afgevlakte stressreacties en uiteenlopende veranderingen in cortisolregulatie. Onder belasting kunnen bovendien prefrontale functies zoals aandacht, werkgeheugen en cognitieve flexibiliteit minder effectief worden (Arnsten, 2009; Liston et al., 2009).
Tijdens de menopauzale overgang kunnen hormonale veranderingen, slaapverstoring en bestaande kwetsbaarheden in de stressregulatie elkaar beïnvloeden. Klinische studies laten zien dat vrouwen met een voorgeschiedenis van geweld of vroegkinderlijke traumatisering vaker ernstige overgangsklachten rapporteren, waaronder opvliegers, slaapstoornissen, angst- en stemmingsklachten. Er zijn daarnaast aanwijzingen voor een mogelijk vroeger begin van de menopauze (Mendoza et al., 2026).
Mogelijke verklaringen zijn veranderingen in de regulatie van de HPA-as, autonome en serotonerge processen en de modulerende invloed van oestrogeen op het stressresponssysteem. Deze mechanismen zijn biologisch plausibel, maar hun precieze bijdrage aan de menopauzale klachten is nog onvoldoende vastgesteld. Voor vrouwen met complexe traumatisering kan de menopauze daarmee een periode zijn waarin eerder bestaande kwetsbaarheden sterker naar voren komen. Wat als een psychiatrische terugval wordt ervaren, kan mede samenhangen met hormonale veranderingen, slaapverstoring en een veranderde stressregulatie.

ADHD of cognitieve ontregeling tijdens de menopauze?

De toenemende aandacht voor ADHD bij vrouwen rond de menopauze vraagt om een zorgvuldig onderscheid tussen classificatie en klinische diagnose. ADHD wordt geclassificeerd als een neurobiologische ontwikkelingsstoornis. Voor de classificatie moeten verschillende symptomen al vóór het twaalfde levensjaar aanwezig zijn geweest, in meerdere levenssituaties voorkomen en tot duidelijke beperkingen in het functioneren leiden. Problemen met aandacht, planning, organisatie, impulsbeheersing en werkgeheugen kunnen bij ADHD voorkomen, maar zijn niet specifiek voor ADHD. Vergelijkbare klachten kunnen ook ontstaan bij slaapstoornissen, angst, depressie, chronische stress en hormonale veranderingen. Wanneer concentratieproblemen voor het eerst tijdens de perimenopauze ontstaan, is dat daarom geen voldoende aanwijzing voor ADHD. Het is belangrijk om na te gaan hoe iemand vóór de overgang functioneerde, of vergelijkbare problemen al in de kindertijd bestonden en welke andere factoren de huidige klachten kunnen verklaren. Andersom kunnen vrouwen met reeds bestaande ADHD tijdens de menopauzale overgang veranderingen in hun functioneren ervaren. Hormonale fluctuaties zouden bestaande klachten kunnen beïnvloeden, maar specifiek onderzoek naar deze relatie is nog beperkt. Ook ADHD en traumagerelateerde problematiek kunnen naast elkaar bestaan. Het vaststellen van een ADHD-classificatie sluit andere verklaringen voor de huidige klachten niet uit.

Geen nieuwe stoornis, maar een veranderende context

De menopauze is een belangrijke neuro-endocriene overgang, waarin het brein zich aanpast aan veranderende hormonale omstandigheden. Deze aanpassing kan gepaard gaan met cognitieve en emotionele klachten. Bij sommige vrouwen nemen de problemen na verloop van tijd af, terwijl anderen langer klachten houden. Voor vrouwen met een voorgeschiedenis van complexe traumatisering kunnen hormonale veranderingen samenvallen met een bestaande kwetsbaarheid in stress- en emotieregulatie. Dat biedt een mogelijke verklaring voor het opnieuw optreden of versterken van klachten, maar is geen op zichzelf staande diagnose. Het klinische perspectief moet daarom gericht blijven op het begrijpen van de individuele persoon. Niet ieder concentratieprobleem wijst op ADHD, en niet iedere toename van psychische klachten betekent dat er een nieuwe psychiatrische stoornis is ontstaan. De centrale vraag is niet alleen welke symptomen iemand heeft, maar vooral hoe deze zijn ontstaan, waardoor ze worden beïnvloed en welke betekenis ze hebben binnen de levensgeschiedenis en de huidige omstandigheden.

Beoordeling en behandeling

Een zorgvuldige beoordeling begint met het verloop van de klachten. Wanneer zijn de concentratie- en geheugenproblemen ontstaan? Hoe ontwikkelden zij zich in relatie tot menstruatieveranderingen, opvliegers en slaapstoornissen? Zijn er aanwijzingen voor angst, depressie, chronische stress of traumagerelateerde klachten? En welke beperkingen ontstaan hierdoor in het dagelijks functioneren? Daarnaast is aandacht nodig voor lichamelijke aandoeningen en medicatie die het cognitief functioneren kunnen beïnvloeden. De behandeling hangt af van de factoren die bij de individuele vrouw een rol spelen. Het verbeteren van de slaap, behandelen van stemmings- of angstklachten en verminderen van langdurige overbelasting kan bijdragen aan herstel van het functioneren. Menopauzale hormoontherapie kan bij daarvoor bestaande indicaties, zoals hinderlijke vasomotorische klachten, zinvol zijn. Er is echter onvoldoende bewijs om hormoontherapie uitsluitend ter verbetering van cognitieve klachten voor te schrijven (Metcalf et al., 2023). Ook is er onvoldoende onderbouwing voor het voorschrijven van ADHD-medicatie uitsluitend vanwege concentratieproblemen die tijdens de menopauze zijn ontstaan. Bij een voorgeschiedenis van complexe traumatisering is het belangrijk om veranderingen in stressgevoeligheid, slaap en emotieregulatie mee te nemen in de behandeling, zonder alle klachten automatisch aan het trauma toe te schrijven.

Literatuur

‍

‍

Meer informatie
No items found.