Algemene impact op het lichaam
Anorexia nervosa kan vrijwel elk orgaansysteem beïnvloeden. De meeste lichamelijke complicaties ontstaan door langdurig energietekort, tekorten aan voedingsstoffen of door compensatiegedrag zoals braken en laxeren. Het lichaam schakelt daarbij over op een spaarstand, waarbij stofwisseling en andere processen worden vertraagd om vitale functies te beschermen. Veel veranderingen zijn reversibel zodra het voedingspatroon en het gewicht herstellen, maar sommige gevolgen kunnen blijvend zijn.
Gevolgen van langdurig energietekort
Een aanhoudend energietekort leidt tot gewichtsverlies en ondergewicht, met als gevolg dat de stofwisseling trager wordt, ademhaling en de hartslag gaan langzamer en de bloeddruk en lichaamstemperatuur dalen. Als gevolg hiervan voelt men zich vaak moe, koud, duizelig, lusteloos en depressief. Het maagdarmstelsel werkt trager, wat een opgeblazen gevoel, misselijkheid en obstipatie kan veroorzaken. De vochthuishouding raakt ontregeld, waardoor nieren extra worden belast en het risico op elektrolytstoornissen toeneemt. Tijdens hervoeding kan het refeedingsyndroom optreden, waarbij verschuivingen in fosfaat en andere zouten gevaarlijke complicaties kunnen geven.
Invloed op hersenen, psyche en andere organen
Ondervoeding heeft een aanzienlijke invloed op de hersenen. Denkprocessen worden trager, angst en depressieve klachten nemen toe en rigiditeit in denken of plannen komt vaker voor. Veel van deze symptomen verbeteren naarmate de voeding herstelt. De longen functioneren minder efficiënt, waardoor patiënten sneller benauwd of vatbaar voor infecties kunnen zijn. Meer dan de helft van de patiënten met eetstoornissen heeft ernstige maagdarmklachten. Vertraagde maagontlediging komt vaak voor, hetgeen een opgeblazen gevoel veroorzaakt. Langdurig misbruik van laxantia kan leiden een verstoring van de normale spierwerking van de darmen. Dit kan leiden tot ernstige obstipatie en in het ernstigste geval bewegen de darmen helemaal niet meer. Tevens kan het leiden tot ontstekingen in de darmen, hetgeen buikpijn, misselijkheid en braken kan veroorzaken
Huid, haar en temperatuurregulatie
De huid wordt droog, schilferig en voelt vaak koud aan. Haaruitval komt geregeld voor en soms ontstaat lanugo, een donsachtige beharing op armen, rug of gezicht. De lichaamstemperatuur kan fors dalen doordat minder energie beschikbaar is voor warmteproductie, wat koude handen, voeten en een algemeen kouwelijk gevoel veroorzaakt. Oedeem in de benen kan ontstaan in periodes van extreem ondergewicht of tijdens de herstelfase wanneer het lichaam opnieuw vocht vasthoudt.
Gevolgen van braken en compensatiegedrag
Braken heeft directe gevolgen voor het gebit, glazuur en tandvlees en kan leiden tot ontstekingen en zwelling van de speekselklieren. Door herhaald contact met maagzuur raken ook de slokdarm en de mondholte geïrriteerd. Soms krijgt de patiënt een zachte hese stem door het braken. Braken en het misbruik van laxantia veroorzaken vaak ernstige verstoringen in zout- en vochtbalans, waardoor spierzwakte, hartritmestoornissen en uitdroging kunnen ontstaan. Overmatig braken en misbruik laxantia leidt tot verlies van natrium en kalium (elektrolyten). Een matig natriumtekort leidt tot misselijkheid, een ernstig tekort kan leiden tot sufheid en verward gedrag. Een kaliumtekort leidt tot moeheid, slappe spieren en obstipatie, een ernstig kan leiden tot de dood. Braken leidt tot verlies van chloor, waardoor de zuurgraad van het bloed verandert. Langdurige ondervulling kan leiden tot het pseudo-Bartter-syndroom, waarbij door verhoogd aldosteron flinke vochtophopingen kunnen ontstaan zodra compensatiegedrag wordt gestopt. De zogenaamde Russell’s sign, kleine verwondingen op de knokkels, kan zichtbaar zijn door het opwekken van braken. Laxantiagebruik verstoort de darmfunctie en kan uiteindelijk tot ernstige obstipatie of ontstekingsklachten leiden. Door het braken of misbruik laxantia en / of diuretica gaat er vocht verloren, hetgeen kan leiden tot dehydratatie (uitdroging).
Hart- en bloedvaten
Cardiale veranderingen treden bij meer dan 80% van patiënten met anorexia nervosa op. Plotselinge hartdood vormt naast suïcide, cachexie (extreme vermagering) en infectie een voorname doodsoorzaak. Lage bloeddruk en een door de sinusknoop gestuurd hartritme van minder dan 60 slagen per minuut ontstaan geleidelijk door een fysiologische adaptatie aan de verlaagde stofwisseling en behoeven geen behandeling. ECG-afwijkingen, al dan niet veroorzaakt door elektrolytstoornissen, komen frequent voor. Het risico van cardiale complicatie is verhoogd gedurende de eerste twee weken van hervoeden.
Lange termijn gevolgen: botten, hormonen en vruchtbaarheid
Ondervoeding heeft grote invloed op het hormonale systeem en de botten. Een lage botdichtheid komt veel voor en kan leiden tot osteopenie of osteoporose, mede door tekort aan calcium, een lage botmassa en langdurig tekort aan oestrogenen. Na een daling van meer dan 15% van het ideale lichaamgewicht blijft de menstruatie weg (amenorroe), hetgeen een gevolg is van het onvoldoende functioneren van de eierstokken ten gevolge een disregulatie van de tussenhersenen (hypothalamus). Amenorroe kan echter ook optreden nog voordat van een belangrijk gewichtsverlies is en blijft na het herstel van de eetstoornis bij meer dan 20% van de vrouwen bestaan.
Belang van medische bewaking
De lichamelijke gevolgen van anorexia nervosa onderstrepen dat het niet alleen een psychiatrische aandoening is, maar een ziekte die het lichaam in brede zin aantast. Medische monitoring en regelmatige evaluatie zijn daarom essentieel, vooral tijdens hervoeding en bij ernstig ondergewicht. Vroege herkenning van risico’s draagt bij aan veiligheid en een stabieler herstelproces.
Literatuur
- American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed., text rev.; DSM-5-TR). American Psychiatric Publishing.
- Golden NH & Meyer R (2023). Nutritional rehabilitation of anorexia nervosa. Journal of Eating Disorders, 11(1), 1–13. https://doi.org/10.1186/s40337-023-00741-4
- Katzman DK (2021). Medical complications in adolescents with anorexia nervosa: Implications for management. Paediatrics & Child Health, 26(1), 22–29. https://doi.org/10.1093/pch/pxaa117
- Mehler PS & Brown C (2015). Anorexia nervosa – medical complications. Journal of Eating Disorders, 3(1), 1–8. https://doi.org/10.1186/s40337-015-0040-8
- Mehler P, & Andersen AE (Eds.). (2017). Eating disorders: A guide to medical care and complications (3rd ed.). Johns Hopkins University Press.
- Misra M & Klibanski A. (2014). Endocrine consequences of anorexia nervosa. The Lancet Diabetes & Endocrinology, 2(7), 581–592. https://doi.org/10.1016/S2213-8587(13)70180-3
- Mountjoy M, Sundgot-Borgen J, Burke L et al. (2018). IOC consensus statement on Relative Energy Deficiency in Sport (RED-S). British Journal of Sports Medicine, 52(11), 687–697. https://doi.org/10.1136/bjsports-2018-099193
- NICE. (2020). Eating disorders: Recognition and treatment (NG69). National Institute for Health and Care Excellence.
- Treasure J, Duarte TA, & Schmidt U. (2020). Eating disorders. The Lancet, 395(10227), 899–911. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(20)30059-3.
- Zorgstandaard Eetstoornissen: Anorexia Nervosa (2025).