Cognitieve theorieën over autisme
Cognitieve theorieën over autisme proberen te verklaren waarom mensen met autisme de wereld anders waarnemen, informatie anders verwerken en tot andere betekenissen komen. Deze theorieën richten zich vooral op onderliggende informatieverwerkingsprocessen, zoals aandacht, interpretatie en flexibiliteit. Geen van deze theorieën kan op zichzelf alle kenmerken van autisme verklaren. Waarschijnlijk is er sprake van een combinatie van verschillende cognitieve kwetsbaarheden, die in wisselende mate aanwezig zijn en elkaar beïnvloeden. Daarnaast spelen ook biologische en omgevingsfactoren een belangrijke rol. De drie meest bekende cognitieve theorieën zijn de theorie van de centrale coherentie, de theory of mind en de theorie van de executieve functies.
Hoewel deze drie theorieën nog steeds veel gebruikt worden, is het huidige inzicht dat geen enkele theorie het volledige beeld van autisme kan verklaren. Moderne modellen leggen meer nadruk op het samenspel tussen verschillende factoren. Zo is er toenemende aandacht voor verschillen in prikkelverwerking, het zogenoemde voorspellende brein (predictive processing), en sociale interactie als wederzijds proces ("double empathy problem": moeilijkheden in sociale interactie liggen niet alleen bij de persoon met autisme, maar ontstaan ookin de interactie tussen mensen met verschillende manieren van denken en waarnemen). Autisme wordt daarom steeds meer gezien als een variatie in informatieverwerking, waarbij zowel kwetsbaarheden als sterke kanten een rol spelen.
Theorie van de centrale coherentie
De theorie van de centrale coherentie beschrijft dat mensen met autisme de neiging hebben om informatie meer detailgericht te verwerken, in plaats van het geheel en de samenhang te overzien. Dit wordt ook wel een zwakkere centrale coherentie genoemd. Dit kan ertoe leiden dat iemand sterk focust op specifieke details, terwijl de bredere context minder wordt meegenomen. Daardoor kan betekenis soms letterlijk of contextgebonden worden opgevat. Regels of afspraken worden bijvoorbeeld minder flexibel geïnterpreteerd, en situaties worden minder gemakkelijk gegeneraliseerd naar andere contexten. Tegelijkertijd kan deze detailgerichtheid ook een kracht zijn, bijvoorbeeld bij taken waarbij nauwkeurigheid en oog voor detail belangrijk zijn.
Theory of mind
De theory of mind verwijst naar het vermogen om gedachten, gevoelens en intenties van anderen te begrijpen en hierop te anticiperen. Bij mensen met autisme verloopt de ontwikkeling van dit vermogen vaak anders of trager. Hierdoor kan het lastiger zijn om sociale situaties goed in te schatten, non-verbale signalen te begrijpen of rekening te houden met het perspectief van de ander. Dit kan zich uiten in misverstanden in communicatie of moeite met wederkerigheid in contact. Het is belangrijk om te benadrukken dat dit niet betekent dat mensen met autisme geen empathie hebben, maar dat het begrijpen en interpreteren van sociale signalen meer inspanning kan vragen.
Theorie van de executieve functies
De theorie van de executieve functies richt zich op processen zoals plannen, organiseren, flexibiliteit en het reguleren van gedrag en aandacht. Deze functies worden vooral geassocieerd met de frontale hersengebieden. Bij mensen met autisme kunnen deze functies minder efficiënt verlopen. Dit kan zich uiten in moeite met plannen, het aanpassen aan veranderingen, het schakelen tussen taken of het overzien van complexe situaties. Ook kan het lastig zijn om gedrag bij te sturen wanneer iets anders loopt dan verwacht. Dit verklaart waarom veranderingen, onvoorspelbaarheid en complexe taken vaak extra belastend zijn.
Literatuur
- Baron-Cohen S. (1995). Mindblindness: An essay on autism and theory of mind. MIT Press.
- Frith, U. (1989). Autism: Explaining the enigma. Blackwell.
- Happé F & Frith U. (2006). The weak coherence account: Detail-focused cognitive style in autism spectrum disorders. Journal of Autism and Developmental Disorders, 36(1), 5–25.
- Milton DE.M. (2012). On the ontological status of autism: The ‘double empathy problem’. Disability & Society, 27(6), 883–887.
- Ozonoff S, Pennington BF & Rogers SJ. (1991). Executive function deficits in high-functioning autistic individuals. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 32(7), 1081–1105.
- Pellicano E & Burr D. (2012). When the world becomes ‘too real’: A Bayesian explanation of autistic perception. Trends in Cognitive Sciences, 16(10), 504–510.
- Van de Cruys S. et al. (2014). Precise minds in uncertain worlds: Predictive processing in autism. Psychological Review, 121(4), 649–675.