Nicotine is een sterk verslavende stof die voorkomt in tabak en tabaksproducten zoals sigaretten, shag en sigaren, maar ook in e-sigaretten of vapes. Na inhalatie bereikt nicotine binnen enkele seconden de hersenen, waar het invloed heeft op het beloningssysteem. Roken blijft in Nederland een belangrijke vermijdbare oorzaak van ziekte en sterfte. Tegelijk is nicotinegebruik verschoven: naast roken speelt ook vapen inmiddels een grote rol, vooral onder jongeren en jongvolwassenen. Regelmatig of dagelijks vapen is in sommige groepen de afgelopen jaren toegenomen.
Werking en aantrekkingskracht
Nicotine stimuleert de afgifte van dopamine in de hersenen, wat zorgt voor een kortdurend gevoel van beloning, rust of scherpte. Tegelijk vermindert nicotine de onrust die ontstaat door eerdere nicotineonthouding. Daardoor ontstaat een patroon waarin nicotine zowel belonend werkt als tijdelijke ontregeling opheft. Dat effect is kortdurend. Juist daardoor keert het verlangen snel terug en wordt gebruik gemakkelijk herhaald. Bij vapes komt daar nog bij dat ze vaak laagdrempelig, discreet en voortdurend beschikbaar zijn. Trimbos beschrijft bovendien dat veel jongeren die vapen zich minder verslaafd voelen dan jongeren die roken en vaak niet goed weten of en hoeveel nicotine er in hun vape zit.
Afhankelijkheid
Nicotine veroorzaakt zowel lichamelijke als psychische afhankelijkheid. De lichamelijke afhankelijkheid uit zich in ontwenningsverschijnselen wanneer iemand stopt, zoals prikkelbaarheid, onrust, concentratieproblemen, somberheid en een sterke drang om opnieuw nicotine te gebruiken. Deze klachten ontstaan vaak al binnen enkele uren na de laatste sigaret of vape. Trimbos noemt daarnaast bij hogere nicotineblootstelling ook acute klachten zoals misselijkheid, duizeligheid, snelle hartslag en hoge bloeddruk. Daarnaast raakt nicotine verweven met dagelijkse gewoonten en situaties, zoals pauzes, sociale momenten of stress. Bij vapen kan dat nog sterker spelen, doordat gebruik minder opvalt en gemakkelijker tussendoor plaatsvindt. Daardoor onderschatten mensen hun afhankelijkheid soms.
Risico’s
Roken verhoogt het risico op onder andere longkanker, andere vormen van kanker, COPD en hart- en vaatziekten. Stoppen met roken levert op iedere leeftijd gezondheidswinst op. De WHO meldt dat het aantal tabaksgebruikers wereldwijd weliswaar daalt, maar dat tabak nog steeds een enorme bron van vermijdbare ziekte en sterfte is. Vapen is niet hetzelfde als roken, maar ook niet onschuldig. Het RIVM legt uit dat e-sigaretten vloeistoffen verhitten die nicotine en andere stoffen bevatten. Trimbos wijst erop dat bij verhitting ook schadelijke stoffen kunnen ontstaan, zoals formaldehyde, acetaldehyde en acroleïne. Daarnaast kan nicotineblootstelling leiden tot klachten zoals misselijkheid, duizeligheid, een opgejaagd gevoel, snelle hartslag en verhoogde bloeddruk. Vooral bij jongeren zijn de risico’s zorgelijk, omdat nicotine hun ontwikkeling kan verstoren.
Behandeling
Wanneer iemand wil stoppen met roken of vapen, is begeleiding zinvol. In Nederland is daar sinds 2025 ook een aparte Zorgstandaard Tabaks- en nicotineverslaving voor beschikbaar. Die onderstreept dat tabak en nicotine beide onder dezelfde verslavingszorglogica vallen. Effectieve behandeling bestaat uit een combinatie van gedragsmatige ondersteuning en, waar passend, medicatie. De NICE-richtlijn adviseert stopondersteuning voor iedereen vanaf 12 jaar die wil stoppen, en noemt onder meer nicotinevervangende middelen en andere medicamenteuze ondersteuning als onderdeel van een gestructureerde behandeling. Bij vapen geldt hetzelfde principe: stoppen lukt vaak beter met begeleiding dan alleen. Trimbos wijst erop dat de kennis over stoppen met vapen nog in ontwikkeling is, maar dat begeleiding, structuur en aandacht voor afhankelijkheid ook daar essentieel zijn.
Literatuur
- American Psychiatric Association (2022). DSM-5-TR.
- National Institute for Health and Care Excellence (2025). Tobacco: preventing uptake, promoting quitting and treating dependence.
- Trimbos-instituut (2023). Roken: kerncijfers en trends in Nederland. Utrecht: Trimbos-instituut.
- Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM). Monitor Mentale gezondheid en Middelengebruik studenten hoger onderwijs 2025.
- Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM). Volksgezondheid Toekomst Verkenning: roken.
- Trimbos-instituut. Zorgstandaard Tabaks- en nicotineverslaving (2025).
- Trimbos-instituut. Verkenning stoppen met vapen: kennis uit wetenschap en praktijk (2025).
- Trimbos-instituut. Jongerenmonitor Tabaks- en Nicotineproducten (2025).
- Trimbos-instituut. Vapen: een aantal feiten op een rij (2025).
- Wereldgezondheidsorganisatie. WHO tobacco trends report: 1 in 5 adults still addicted to tobacco (2025).