Seksualiteit en het gebruik van pornografie zijn voor veel mensen normale onderdelen van het leven. Ze kunnen plezier, ontspanning en verbondenheid bieden. Het gebruik wordt problematisch wanneer iemand de controle verliest over seksueel gedrag of pornogebruik, en het gedrag doorgaat ondanks negatieve gevolgen voor het dagelijks functioneren, relaties of welzijn. In de internationale classificatie van ziekten (ICD-11) wordt dit beschreven als dwangmatig seksueel gedrag (Compulsive Sexual Behaviour Disorder), waarbij niet de hoeveelheid gedrag centraal staat, maar het verlies van controle en de gevolgen ervan.
Waarom is het zo aantrekkelijk?
Seksueel gedrag en pornografie activeren het beloningssysteem in de hersenen en gaan gepaard met sterke prikkels, spanning en ontlading. Bij pornografie speelt daarnaast de onbeperkte beschikbaarheid en variatie een belangrijke rol. Het aanbod is continu toegankelijk en kan zich snel aanpassen aan voorkeuren, waardoor het gebruik gemakkelijk toeneemt in frequentie en intensiteit. Seksueel gedrag is vaker verbonden aan contact met anderen en kan daardoor ook samenhangen met bevestiging, spanning of het zoeken van nabijheid. In beide gevallen kan het gedrag een functie krijgen, bijvoorbeeld om spanning, leegte of onrust tijdelijk te verminderen.
Wanneer wordt het problematisch?
Seksueel gedrag of pornogebruik wordt problematisch wanneer iemand er geen grip meer op heeft en het doorgaat ondanks duidelijke nadelige gevolgen. Dat betekent dat iemand herhaaldelijk probeert te stoppen of te minderen, maar daar niet in slaagt. Het gedrag neemt steeds meer tijd en aandacht in beslag en gaat ten koste van werk, relaties of andere belangrijke activiteiten. Bij pornogebruik kan dit zich uiten in langdurig of dwangmatig kijken, vaak gepaard met verlies van tijd en controle. Bij seksueel gedrag kan het gaan om herhaald opzoeken van situaties, ook wanneer die risico’s met zich meebrengen of niet in lijn zijn met wat iemand eigenlijk wil.
Risico’s
Wanneer het gedrag problematisch wordt, kunnen de gevolgen ingrijpend zijn. Bij pornogebruik ligt de impact vaak op individueel niveau. Het kan leiden tot verminderd functioneren, slaapproblemen en een verschuiving in verwachtingen rond seksualiteit, wat invloed kan hebben op relaties en seksuele beleving. Bij seksueel gedrag spelen vaker interpersoonlijke en sociale gevolgen. Relaties kunnen onder druk komen te staan door geheimhouding, verlies van vertrouwen of grensoverschrijdend gedrag. In sommige gevallen neemt ook het risicogedrag toe. In beide gevallen kunnen gevoelens van schaamte, schuld en somberheid toenemen, juist doordat het gedrag niet meer in lijn is met wat iemand wil.
Afhankelijkheid
Seksueel gedrag en pornogebruik leiden niet tot lichamelijke afhankelijkheid zoals bij middelengebruik, maar er kan wel sprake zijn van sterke psychische afhankelijkheid. Het gedrag kan een vaste en moeilijk te doorbreken plaats krijgen in het dagelijks leven. Wanneer iemand probeert te stoppen, kunnen onrust, spanning en een sterke drang tot herhaling ontstaan. Het patroon wordt vaak in stand gehouden doordat het gedrag tijdelijk spanning vermindert, maar op langere termijn juist bijdraagt aan problemen en negatieve gevoelens.
Behandeling
Wanneer er sprake is van verlies van controle en duidelijke gevolgen voor functioneren, is behandeling aangewezen. Deze vindt plaats binnen de geestelijke gezondheidszorg. De behandeling richt zich op het doorbreken van het gedragspatroon en het herstellen van controle. Daarbij wordt onderzocht welke factoren het gedrag in stand houden en hoe iemand op een andere manier met spanning, behoeften en relaties kan omgaan. Daarnaast is er aandacht voor het herstellen van grenzen, zelfbeeld en waar nodig relaties. Omdat schaamte en geheimhouding vaak een grote rol spelen, is het belangrijk dat behandeling plaatsvindt in een veilige en gestructureerde setting.
Literatuur
- Gola, M. & Potenza, M.N. (2018). Promoting educational, classification, treatment, and policy initiatives. Journal of Behavioral Addictions.
- Gola, M. & Potenza, M.N. (2018). Promoting educational, classification, treatment, and policy initiatives. Journal of Behavioral Addictions.
- Kraus, S.W. et al. (2018). Compulsive sexual behaviour disorder in ICD-11. World Psychiatry.
- Prause, N. et al. (2017). Compulsive sexual behavior: a review.
- Wereldgezondheidsorganisatie (2019). ICD-11: Compulsive Sexual Behaviour Disorder.