Geschiedenis
Diepe hersenstimulatie (DBS) is een vorm van neuromodulatie waarbij elektroden operatief worden ingebracht in specifieke hersengebieden. Deze elektroden geven elektrische impulsen af die hersennetwerken kunnen beïnvloeden. DBS werd aanvankelijk vooral ontwikkeld voor neurologische aandoeningen, zoals de ziekte van Parkinson, en werd later ook onderzocht bij ernstige psychiatrische stoornissen. Binnen de psychiatrie is DBS vooral in beeld gekomen bij zeer ernstige, therapieresistente obsessieve-compulsieve stoornis (OCS).
Omschrijving
DBS is een invasieve behandeling die pas in beeld komt wanneer standaardbehandelingen onvoldoende effect hebben gehad. In tegenstelling tot oudere psychochirurgische ingrepen is DBS in principe instelbaar en omkeerbaar: de stimulatie kan worden aangepast, tijdelijk uitgezet of gestopt. Dat maakt DBS wezenlijk anders dan irreversibele laesiechirurgie. Binnen de psychiatrie heeft DBS op dit moment geen brede plaats als standaardbehandeling, maar wel een gespecialiseerde plaats bij een kleine groep patiënten met zeer ernstige, chronische en therapieresistente klachten, met name bij OCS.
Werkingsmechanismen
DBS beïnvloedt hersencircuits die betrokken zijn bij dwang, stemming, motivatie en gedragssturing. Bij OCS richt de behandeling zich meestal op netwerken rond de ventrale anterieure arm van de capsula interna, het ventrale striatum of verwante circuits. Het doel is niet om één “ziek plekje” uit te schakelen, maar om ontregelde netwerkactiviteit te moduleren. De precieze mechanismen zijn nog niet volledig opgehelderd, maar men gaat ervan uit dat DBS de dynamiek in deze netwerken verandert en zo symptomen kan verminderen.
Evidentie
Placebo gecontroleerde onderzoeken zijn lastig bij experimentele behandelingen (zoals DBS). Een sham-behandeling ziet er voor de patiënt uitals de echte behandeling, maar bevat geen werkzame component bevat. In het geval van DBS betekent dit meestal dat patiënten wel geopereerd worden en elektroden krijgen geplaatst, maar dat het apparaat niet wordt aangezet (of slechts kort, of op een onwerkzame manier). De patiënt weet daarbij niet of hij de echte of de sham-behandeling krijgt.
De duidelijkste psychiatrische evidentie voor DBS ligt bij therapieresistente OCS. Een systematische review en meta-analyse uit 2025 van sham-gecontroleerde studies liet een significant effect van DBS zien ten opzichte van placebo-interventie, maar benadrukte tegelijk dat de kwaliteit van het bewijs laag was en dat de heterogeniteit tussen studies groot bleef. Ook de Nederlandse consensusverklaring uit 2024 positioneert DBS bij OCS nadrukkelijk als een behandeling voor een kleine, zorgvuldig geselecteerde groep patiënten na uitputting van reguliere opties.
Open-label en cohortstudies bij OCS laten vaak substantiële symptoomafname zien. De door jou genoemde lijn blijft dus inhoudelijk overeind, maar ik zou die iets terughoudender formuleren: de resultaten zijn veelbelovend, soms ook op langere termijn, maar het bewijs is methodologisch nog beperkt en niet homogeen. Daarom is DBS bij OCS wel serieus, maar nog steeds hooggespecialiseerd.
Voor therapieresistente depressie is DBS nog experimenteel. Recente reviews spreken van een veelbelovende behandeling voor geselecteerde patiënten, maar de resultaten tussen studies zijn wisselend en grootschalige, overtuigende bevestiging ontbreekt nog. Voor anorexia nervosa geldt dat het bewijs nog beperkter is en vooral bestaat uit kleine studies en vroege reviews. Daar is DBS voorlopig vooral onderzoeksbehandeling.
Bijwerkingen
DBS is een invasieve behandeling en vraagt daarom altijd een zorgvuldige afweging van baten en risico’s. Er zijn operatieve risico’s, zoals infectie, bloeding of technische complicaties, en daarnaast psychiatrische of neuropsychologische bijwerkingen, waaronder stemmingsveranderingen, vermoeidheid of cognitieve klachten. Bij OCS rapporteren Nederlandse experts dat veel bijwerkingen instelbaar of behandelbaar zijn, maar dat langdurige monitoring noodzakelijk blijft. Ook suïcidaliteit vraagt expliciete aandacht, zeker bij ernstig psychiatrische populaties.
Techniek
Bij DBS worden elektroden bilateraal in een doelgebied in de hersenen geplaatst en verbonden met een interne pulsgenerator, meestal onder de huid van de borst. Na de operatie wordt de stimulatie over weken of maanden zorgvuldig ingesteld. Die fase van afstelling is wezenlijk onderdeel van de behandeling. DBS is dus niet één ingreep met direct vaststaand effect, maar een combinatie van operatie, programmering, follow-up en psychiatrische begeleiding
Literatuur
- Cohen SE, Niemeijer MJ, Zantvoord JB, van Wingen GA, Mocking RJT, Denys D. Deep brain stimulation for obsessive-compulsive-disorder: a systematic review and meta-analysis of individual participant outcome data from sham-controlled trials.
Mol Psychiatry. 2025 Jun 27. doi: 10.1038/s41380-025-03092-z. Epub ahead of print. PMID: 40579425. - Johnson KA, Okun MS, Scangos KW, Mayberg HS, de Hemptinne C. Deep brain stimulation for refractory major depressive disorder: a comprehensive review. Mol Psychiatry. 2024 Apr;29(4):1075-1087. doi: 10.1038/s41380-023-02394-4. Epub 2024 Jan 30. PMID: 38287101; PMCID: PMC11348289.
- Mocking RJT, Ackermans L, Bergfeld IO, Bot M, van Dijk JMC, Goossens L, Haarman BCM, de Koning PP, Leentjens AFG, Linden DEJ, van den Munckhof P, Namavar Y, Oterdoom DLM, Ho Pian KL, van Rooijen G, Schruers KRJ, Schuurman R, Temel Y, Vulink NCC, Denys D.
Consensusverklaring diepe hersenstimulatie bij obsessieve-compulsieve stoornis. - Wu H et al. (2021). Deep brain stimulation for refractory obsessive-compulsive disorder: Consensus view of the WSSFN task force. Molecular Psychiatry.