Mentalization-Based Treatment, meestal afgekort als MBT, is ontwikkeld door Peter Fonagy en Anthony Bateman. De behandeling ontstond vanuit gehechtheidstheorie en psychodynamisch denken, met als centrale vraag hoe het vermogen om zichzelf en anderen van binnenuit te begrijpen onder emotionele stress kan wegvallen. MBT werd oorspronkelijk ontwikkeld voor mensen met een borderline persoonlijkheidsstoornis en is inmiddels een van de best onderzochte psychotherapeutische behandelingen voor deze problematiek.
Omschrijving
MBT is een psychotherapeutische behandeling die zich richt op het versterken van het vermogen om te mentaliseren. Mentaliseren betekent dat iemand gedachten, gevoelens, bedoelingen en wensen bij zichzelf en anderen kan herkennen en hierover kan nadenken. Dat vermogen is belangrijk voor emotieregulatie, zelfgevoel en relaties. Bij mensen met borderline persoonlijkheidsproblematiek raakt dit vermogen juist onder spanning vaak ontregeld. Iemand kan dan zichzelf of de ander plotseling heel anders beleven, te snel conclusies trekken, overspoeld raken door gevoelens of impulsief reageren. MBT probeert dit proces beter herkenbaar en hanteerbaar te maken.
Werkingsmechanismen
Het werkingsmechanisme van MBT ligt in het herstellen van mentaliseren op momenten waarop dit onder stress wegvalt. De therapie gaat ervan uit dat veel emotionele ontregeling en relationele escalatie samenhangen met een tijdelijk verlies van het vermogen om genuanceerd na te denken over wat er in jezelf en de ander omgaat. Door samen met de therapeut stil te staan bij misverstanden, plotselinge emoties, relationele spanningen en interpretaties, leert de patiënt om minder snel te reageren vanuit zekerheid, angst of impulsiviteit. In plaats daarvan ontstaat meer ruimte voor nieuwsgierigheid, twijfel en reflectie. Daardoor verbeteren vaak zowel emotieregulatie als het vermogen om relaties beter vol te houden. MBT is vooral onderzocht bij borderline persoonlijkheidsstoornis, waar het als evidence-based behandeling wordt gezien, al is de literatuur niet zo eenduidig dat het duidelijk superieur is aan andere gespecialiseerde behandelingen.
Techniek
MBT wordt meestal aangeboden in een gestructureerde combinatie van individuele therapie en groepstherapie, al bestaan er ook andere formats. De therapeut neemt een actieve, betrokken en onderzoekende houding aan. Kenmerkend is de zogenoemde niet-wetende positie: de therapeut probeert niet te snel te verklaren of te interpreteren, maar helpt de patiënt om samen te onderzoeken wat er precies gebeurde in een bepaalde situatie of interactie. De aandacht ligt vooral op het hier-en-nu, en in het bijzonder op momenten waarop het begrijpen van zichzelf of de ander vastloopt. De therapeut probeert dan het mentaliseren stap voor stap te herstellen, bijvoorbeeld door te vertragen, perspectieven naast elkaar te zetten en onderscheid te maken tussen feiten, gevoelens en aannames. De techniek is dus minder gericht op confrontatie dan op het opnieuw op gang brengen van reflectie onder spanning.
Literatuur
- Bateman AW & Fonagy P. (2016). Mentalization-based treatment for personality disorders: A practical guide. Oxford University Press.
- Bateman AW & Fonagy P. (2009). Randomized controlled trial of outpatient mentalization-based treatment versus structured clinical management for borderline personality disorder. American Journal of Psychiatry, 166(12), 1355-1364.
- Rizzi E et al. (2024). Mentalization-based treatment for a broad range of personality disorders: A systematic review.