Seksueel grensoverschrijdend gedrag in de zorgrelatie is gedrag van een hulpverlener dat seksueel of seksueel getint van aard is en de professionele grens overschrijdt. Door de afhankelijkheidsrelatie tussen patiënt en hulpverlener is seksueel contact binnen de behandelrelatie niet gelijkwaardig en niet toegestaan. Dit geldt ook wanneer de patiënt instemt, het initiatief neemt of erop aandringt. Ook na het beëindigen van de behandelrelatie kan seksueel contact grensoverschrijdend zijn, zeker wanneer de afhankelijkheid of invloed van de behandelrelatie nog doorwerkt. De Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) benadrukt dat seksueel grensoverschrijdend gedrag nooit past binnen de relatie tussen zorgverlener en cliënt.
Seksueel grensoverschrijdend gedrag
Seksueel grensoverschrijdend gedrag kan verschillende vormen aannemen. Het kan gaan om seksueel getinte opmerkingen of berichten, onnodige aanrakingen, zoenen, onnodige ontkleding, onnodig lichamelijk of intiem onderzoek, seksueel contact, aanranding of verkrachting. Ook gedrag dat door de hulpverlener als “wederzijds” wordt voorgesteld, kan grensoverschrijdend zijn. In een behandelrelatie bestaat immers een machts- en afhankelijkheidsverschil.
Prevalentie
Seksueel grensoverschrijdend gedrag door hulpverleners is moeilijk betrouwbaar te meten. Patiënten kunnen schaamte, schuldgevoel, verwarring of angst ervaren, waardoor zij niet altijd melding doen. Hulpverleners die grenzen overschrijden zullen dit bovendien zelden uit zichzelf rapporteren. Daarom is het beter om terughoudend te zijn met harde percentages. Oudere onderzoeken noemen uiteenlopende cijfers, maar deze zijn niet zonder meer te vertalen naar de huidige zorgpraktijk. Wel is duidelijk dat seksueel grensoverschrijdend gedrag in de zorg voorkomt en dat zorgaanbieders een actieve verantwoordelijkheid hebben om dit te voorkomen, te herkennen en te melden. De IGJ wees er in 2025 op dat seksueel grensoverschrijdend gedrag van zorgverleners richting patiënten in ziekenhuizen en klinieken waarschijnlijk wordt onderschat
Recht en professionele normen
Seksueel grensoverschrijdend gedrag door een hulpverlener kan gevolgen hebben binnen verschillende rechtsgebieden. Binnen het civiele recht kan een hulpverlener of instelling aansprakelijk worden gesteld voor schade. De Wet op de geneeskundige behandelingsovereenkomst (WGBO) verplicht de hulpverlener om te handelen als goed hulpverlener. Seksueel grensoverschrijdend gedrag is daarmee in strijd.
Binnen het strafrecht kunnen seksuele handelingen strafbaar zijn. Sinds 1 juli 2024 geldt de Wet seksuele misdrijven. Voor aanranding en verkrachting hoeft niet langer bewezen te worden dat sprake was van dwang; het is strafbaar wanneer duidelijk was of had moeten zijn dat de ander geen seksueel contact wilde. Daarnaast blijft seksueel misbruik binnen een afhankelijkheidsrelatie, zoals de zorgrelatie, strafrechtelijk relevant.
Binnen het tuchtrecht kan seksueel grensoverschrijdend gedrag leiden tot zware maatregelen, zoals schorsing of doorhaling in het BIG-register. Recente tuchtrechtelijke uitspraken laten zien dat het tuchtrecht dergelijk gedrag zeer ernstig beoordeelt.
Preventie
Preventie vraagt meer dan alleen regels op papier. Zorgaanbieders moeten zorgen voor een cultuur waarin professionele grenzen duidelijk zijn, seksualiteit en grensoverschrijdend gedrag bespreekbaar zijn en medewerkers weten wat zij moeten doen bij signalen of vermoedens. Belangrijk zijn duidelijke gedragscodes, scholing, veilige aanspreekpunten, aandacht voor risicosituaties en zorgvuldige controle van het arbeidsverleden van zorgverleners. Ook moet de positie van de patiënt worden versterkt, zodat patiënten weten wat wel en niet hoort binnen een behandelrelatie en waar zij terechtkunnen bij twijfel of onveiligheid.
Wat te doen bij seksueel grensoverschrijdend gedrag?
Wanneer een patiënt seksueel grensoverschrijdend gedrag door een hulpverlener heeft meegemaakt, kan hij of zij dit bespreken met een vertrouwenspersoon, klachtenfunctionaris, patiëntenvertrouwenspersoon, huisarts, advocaat of andere betrouwbare persoon. Bij strafbare feiten kan aangifte worden gedaan. Voor zorgaanbieders geldt een meldplicht. Seksueel grensoverschrijdend gedrag door een zorgverlener richting een patiënt valt onder geweld in de zorgrelatie en moet bij de IGJ worden gemeld. De IGJ noemt daarbij als uitgangspunt dat melding binnen drie werkdagen moet plaatsvinden nadat is vastgesteld dat sprake is van geweld in de zorgrelatie. Bij twijfel kan de zorgaanbieder onderzoek doen, maar na vaststelling moet alsnog onverwijld worden gemeld
Meer informatie
Meer informatie is te vinden bij de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd, onder meer op de pagina’s over geweld in de zorgrelatie en seksueel grensoverschrijdend gedrag. De IGJ-publicatie “Het mag niet, het mag nooit” is hiervoor een belangrijk praktisch document.