Amfetamine, ook wel speed of pep genoemd, is een synthetische drug die het centrale zenuwstelsel stimuleert. Het behoort tot de groep van de amfetaminen, een bredere familie van stoffen met een vergelijkbare chemische structuur en werking. Binnen deze groep bestaat ook methamfetamine, een verwante stof die sterker en langer werkt dan amfetamine. Methamfetamine heeft een grotere invloed op de hersenen en gaat gepaard met een hoger risico op verslaving en ontregeling. In Nederland wordt methamfetamine minder gebruikt dan amfetamine, maar het middel komt wel voor en kan ernstigere klachten geven.
Werking
Amfetamine werkt stimulerend. Het onderdrukt vermoeidheid en kan gevoelens geven van energie, alertheid en zelfvertrouwen. Gebruikers ervaren vaak dat denken sneller gaat, praten gemakkelijker wordt en sociale remmingen afnemen. Tegelijk beïnvloedt het middel ook het lichaam. Hartslag en bloeddruk stijgen, de eetlust neemt af en slapen wordt bemoeilijkt. Spierspanning kan toenemen, wat zich kan uiten in kaakklemmen of tandenknarsen. De effecten houden vaak meerdere uren aan.
Wanneer het middel uitwerkt, volgt meestal een duidelijke rebound. Dat is een fase waarin het tegenovergestelde van het effect op de voorgrond komt te staan. Vermoeidheid, prikkelbaarheid, somberheid en een gevoel van leegte kunnen dan optreden. Deze terugslag kan sterk zijn, vooral na intensief of langdurig gebruik.
Waarom gebruiken mensen het?
Amfetamine wordt vaak gebruikt om langer door te kunnen gaan, bijvoorbeeld tijdens werk, studie of uitgaan. Het kan helpen om zich energieker, alerter en minder geremd te voelen, en om vermoeidheid tijdelijk te onderdrukken. Voor sommige mensen heeft het gebruik ook een meer psychische functie. Het middel kan helpen om gevoelens van onzekerheid, spanning of somberheid te dempen, of om zich krachtiger en competenter te voelen. Juist wanneer amfetamine niet alleen als hulpmiddel wordt gebruikt, maar ook een manier wordt om met innerlijke spanning of zelfgevoel om te gaan, neemt het risico op afhankelijkheid toe.
Risico’s
De risico’s van amfetamine hangen samen met zowel de directe werking als het gebruikspatroon. Tijdens gebruik kan het lichaam overbelast raken door langdurige activiteit, slaaptekort en verminderde eetlust. In warme omstandigheden, zoals tijdens feesten, kan oververhitting ontstaan, zeker wanneer iemand onvoldoende drinkt of onvoldoende rust neemt. Op langere termijn kunnen lichamelijke klachten ontstaan, zoals hart- en vaatproblemen. Daarnaast raakt het lichaam uitgeput door het steeds opnieuw onderdrukken van vermoeidheid. Psychisch kan gebruik leiden tot prikkelbaarheid, angst, somberheid en concentratieproblemen. Bij intensief of langdurig gebruik kunnen ook paranoïde gedachten of een psychose optreden. De overgang van gebruik naar ontregeling verloopt vaak geleidelijk, waardoor het risico niet altijd tijdig wordt herkend. Ook sociaal kan het functioneren onder druk komen te staan. Relaties, werk of studie kunnen worden beïnvloed door veranderend gedrag, vermoeidheid en terugtrekking.
Afhankelijkheid
Bij amfetamine staat meestal de psychische afhankelijkheid op de voorgrond. Het middel kan een gevoel geven dat men beter functioneert, meer aankan of zich sterker voelt. Daardoor kan het moeilijk worden om zonder te functioneren, zowel in sociale situaties als op het werk of tijdens studie. Verslaving ontstaat vaak niet alleen doordat het effect als prettig wordt ervaren, maar ook doordat het steeds moeilijker wordt om de fase na gebruik te verdragen. De terugslag na het uitwerken kan aanleiding worden om opnieuw te gebruiken, waardoor een patroon ontstaat van herhaald gebruik en geleidelijk verlies van controle. Bij herhaald gebruik is bovendien steeds meer nodig om hetzelfde effect te bereiken (tolerantie). Het middel krijgt zo een centrale rol in het omgaan met vermoeidheid, spanning en stemming.
Onttrekking en detoxificatie
Wanneer iemand stopt met amfetamine na regelmatig gebruik, kunnen ontwenningsverschijnselen optreden. Deze fase wordt vaak gekenmerkt door een sterke terugval in energie en stemming. Vermoeidheid, somberheid, prikkelbaarheid, slaapproblemen en een gevoel van leegte komen veel voor. Ook kan er sprake zijn van sterke craving. Deze fase kan enkele dagen tot weken aanhouden en kan als zwaar worden ervaren. Bij gebruik van krachtigere varianten zoals methamfetamine kunnen de klachten intensiever en langduriger zijn. Detoxificatie betekent het stoppen met gebruik onder begeleiding. In tegenstelling tot bijvoorbeeld alcohol of benzodiazepinen is er bij amfetamine meestal geen medische ontgifting nodig om lichamelijke complicaties te voorkomen. De behandeling richt zich vooral op het ondersteunen van de ontwenningsfase, het herstellen van slaap en ritme en het begeleiden van stemming en craving.
Behandeling
Wanneer gebruik van amfetamine leidt tot verlies van controle, aanhoudend gebruik ondanks nadelige gevolgen, of een duidelijke invloed op lichamelijk, psychisch, sociaal of beroepsmatig functioneren, is behandeling aangewezen. Een eerste stap is het onderkennen dat er sprake is van problematisch gebruik of verslaving. Dit inzicht ontbreekt niet zelden, waardoor problemen langere tijd kunnen voortbestaan. Het is belangrijk om contact op te nemen met de huisarts. De huisarts kan psycho-educatie geven over de effecten en risico’s van amfetaminegebruik en zo nodig verwijzen naar de verslavingszorg. De behandeling bestaat in de kern uit psychologische interventies. Er is op dit moment geen bewezen effectieve medicamenteuze behandeling voor afhankelijkheid van amfetamine. Medicatie kan soms worden ingezet om specifieke klachten te verlichten, maar is geen behandeling van de verslaving zelf. De behandeling richt zich op het doorbreken van het gebruikspatroon en op de factoren die het gebruik in stand houden. Daarbij is aandacht voor craving, terugvalmechanismen, emotieregulatie en onderliggende psychische problematiek. Daarnaast dient aandacht te zijn voor de gevolgen van het gebruik voor het sociaal- en beroepsmatig functioneren en lichamelijke gezondheid. Herstel omvat niet alleen het stoppen met gebruik, maar ook het herstellen van functioneren en het hervinden van structuur en stabiliteit in het dagelijks leven.
Literatuur
- EMCDDA (European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction). Amphetamine drug profile.
- GGZ Standaard Drugs (niet-opioïden)
- Trimbos-instituut. Drugsinfo: Amfetamine (speed).