De polyvagaaltheorie is een biologische theorie die in 1994 werd ontwikkeld door de Amerikaanse neurowetenschapper Stephen W. Porges. De theorie probeert te verklaren hoe het autonome zenuwstelsel reageert op veiligheid en dreiging, en hoe deze reacties samenhangen met gedrag, emoties en sociale interacties. De polyvagaaltheorie wordt vooral gebruikt in psychotherapie en traumabehandeling om reacties op stress beter te begrijpen. Volgens de theorie scant het zenuwstelsel voortdurend, grotendeels onbewust, de omgeving op signalen van veiligheid of gevaar. Deze automatische beoordeling bepaalt hoe het lichaam reageert. Wanneer iemand opgroeit in een onveilige omgeving, bijvoorbeeld met geweld of verwaarlozing, kan het stresssysteem gevoeliger worden. Het lichaam raakt dan sneller in een toestand van spanning of alarm. Mensen proberen met die spanning om te gaan door verschillende strategieën, zoals vermijden, verdoven, overmatig controleren, of gedrag dat gericht is op het verminderen van spanning.
Volgens deze theorie schakelt ons lichaam en brein continu tussen twee delen van de nervus vagus (tiende hersenzenuw) in reactie op verschillende niveaus van dreiging of veiligheid in onze omgeving. Dit heeft invloed op onze mentale en fysieke gezondheid, ons vermogen om stress te beheersen, en ons vermogen om sociale verbindingen aan te gaan. Polyvagaal verwijst naar de vele vertakkingen van de nervus vagus, de tiende hersenzenuw.
Het autonome zenuwstelsel
Het autonome zenuwstelsel is het deel van het perifere zenuwstelsel dat onbewuste lichaamsfuncties regelt. Het zorgt ervoor dat het lichaam automatisch processen kan aanpassen aan veranderende omstandigheden, zoals hartslag, ademhaling, bloeddruk en spijsvertering. Het systeem helpt het lichaam om een intern evenwicht te behouden, ook wel homeostase genoemd. Traditioneel wordt het autonome zenuwstelsel verdeeld in twee delen. Het sympathische zenuwstelsel activeert het lichaam bij stress of dreiging. De hartslag stijgt, de ademhaling versnelt en het lichaam wordt voorbereid op actie. Dit staat bekend als de vecht-of-vluchtreactie. Het parasympathische zenuwstelsel heeft juist een herstellende functie. Het bevordert rust, ontspanning, spijsvertering en herstel. Een belangrijke zenuw binnen het parasympathische systeem is de nervus vagus, de tiende hersenzenuw. Deze zenuw speelt volgens de polyvagaaltheorie een centrale rol bij de regulatie van stress, emoties en sociale interacties.
Twee vagale systemen
De polyvagaaltheorie stelt dat de nervus vagus uit twee functioneel verschillende systemen bestaat. Het ventrale vagale systeem wordt geassocieerd met rust, sociale betrokkenheid en het vermogen om anderen te vertrouwen. Wanneer dit systeem actief is, voelen mensen zich relatief veilig en kunnen zij contact maken met anderen.Het dorsale vagale systeem wordt gezien als een meer primitieve overlevingsreactie. Wanneer iemand zich overweldigd voelt en vechten of vluchten niet mogelijk is, kan dit systeem een toestand van immobiliteit of “bevriezen” veroorzaken. In extreme situaties kan dit gepaard gaan met gevoelens van verdoofdheid, dissociatie of lichamelijke stilstand.
Neuroceptie
Een belangrijk begrip binnen de theorie is neuroceptie. Dit verwijst naar het onbewuste proces waarmee het zenuwstelsel signalen van veiligheid of dreiging waarneemt. Eerdere ervaringen spelen hierbij een grote rol. Mensen die herhaaldelijk bedreigende situaties hebben meegemaakt, kunnen daardoor sneller signalen van gevaar waarnemen, ook wanneer er objectief gezien weinig dreiging is. Volgens de Polyvagaal theorie reguleert het autonome zenuwstelsel, met name de nervus vagus, onze fysiologische reacties op sociale interacties en omgevingsprikkels. Het autonome zenuwstelsel wordt beïnvloed door drie evolutionair ontwikkelde circuits die hiërarchisch zijn georganiseerd: vechten of vluchten (sympathisch zenuwstelsel), bevriezen, verstijven (dorsale vagale complex) en het sociale betrokkenheidssysteem" (ventrale vagale complex).
PTSS
De polyvagaaltheorie wordt vaak gebruikt als model om reacties bij trauma en stress te begrijpen. Traumatische ervaringen kunnen het stresssysteem gevoeliger maken, waardoor het lichaam sneller overschakelt naar vechten, vluchten of bevriezen. In die zin sluit de theorie aan bij klinische observaties bij bijvoorbeeld PTSS. De theorie benadrukt ook het belang van veiligheid en sociale regulatie. Volgens dit perspectief kan herstel van trauma mede plaatsvinden door ervaringen van veiligheid, voorspelbaarheid en ondersteunende relaties. Dit idee sluit aan bij bredere inzichten uit de traumapsychologie en hechtingsonderzoek.
Kritiek
Ondanks de populariteit bestaat er ook kritiek op de polyvagaaltheorie. Sommige neurowetenschappers vinden dat het empirische bewijs voor bepaalde onderdelen van de theorie beperkt is. Met name de veronderstelling dat de nervus vagus functioneel in twee afzonderlijke systemen is verdeeld, wordt niet door alle onderzoekers ondersteund. Daarnaast bestaat het risico dat de theorie te breed wordt toegepast. In populaire psychologie en op sociale media wordt de polyvagaaltheorie soms gebruikt als verklaring voor zeer uiteenlopende aandoeningen, zoals neurologische ziekten of ontwikkelingsstoornissen. Vanuit wetenschappelijk perspectief is daarvoor onvoldoende bewijs. Ook wordt erop gewezen dat de theorie een vereenvoudigd model van een zeer complex biologisch systeem is. Het autonome zenuwstelsel, hersennetwerken en stresshormonen werken samen in een uitgebreid en dynamisch systeem. De polyvagaaltheorie kan daarom beter worden gezien als een conceptueel model dat helpt om bepaalde stressreacties te begrijpen, maar niet als een volledige verklaring van psychische of lichamelijke klachten.
Literatuur
- Porges SW. (2011). The Polyvagal Theory: Neurophysiological foundations of emotions, attachment, communication, and self-regulation. New York: Norton.
- Porges SW. (2021). Polyvagal theory: A science of safety. Frontiers in Integrative Neuroscience.
- Grossman P & Taylor EW (2007). Toward understanding respiratory sinus arrhythmia: relations to cardiac vagal tone and the polyvagal theory. Biological Psychology.
- Levine PA (2010). In an Unspoken Voice: How the body releases trauma and restores goodness.