Geschiedenis
Het denken over traumaklachten is ouder dan de huidige term posttraumatische stressstoornis. Al in de negentiende eeuw beschreven artsen en psychiaters dat schokkende ervaringen langdurige psychische en lichamelijke klachten konden nalaten. In het werk van Jean-Martin Charcot en vooral Pierre Janet ontstond meer aandacht voor verschijnselen als herbelevingen, dissociatie en ontregeling na overweldigende ervaringen. Janet wordt vaak genoemd als een van de eersten die trauma en dissociatie systematisch met elkaar in verband bracht.
In de twintigste eeuw kreeg dit onderwerp opnieuw veel aandacht door oorlogen en massaal geweld. Na de Eerste Wereldoorlog sprak men over shell shock of oorlogsneurose. Na de Tweede Wereldoorlog kwamen beschrijvingen van langdurige traumaklachten bij kampoverlevenden op de voorgrond te staan. In Nederland werd het zogenoemde KZ-syndroom bekend, onder meer door het werk rond overlevenden van de concentratiekampen. De Nederlandse psychiater Jan Bastiaans speelde daarin een zichtbare rol, al was Eliazar de Wind een van de eersten die het concentratiekampsyndroom klinisch beschreef.
Gaandeweg werd duidelijk dat vergelijkbare klachten niet alleen na oorlog en gevangenschap voorkwamen, maar ook na verkrachting, mishandeling, ongelukken, rampen en andere ingrijpende gebeurtenissen. De moderne diagnose posttraumatische stressstoornis (PTSS) werd in 1980 officieel opgenomen in de DSM-III. Daarmee kwam er meer erkenning voor het feit dat ernstige traumatische ervaringen kunnen leiden tot een herkenbaar patroon van herbelevingen, vermijding en aanhoudende verhoogde spanning.
Kenmerken
Volgens de DSM-5 kan pas van PTSS worden gesproken wanneer iemand aan een ernstig trauma is blootgesteld en vervolgens klachten ontwikkelt binnen vier gebieden: herbelevingen, vermijding, negatieve veranderingen in denken en stemming, en verhoogde prikkelbaarheid of waakzaamheid. Uit Israëlisch onderzoek blijkt dat de "schrikreactie" de belangrijkste voorspeller was van toekomstige PTSS-symptomen. (Greene, 2018) Kenmerkend voor PTSS is dat iemand tijdens of direct na de gebeurtenis intense angst, machteloosheid of ontreddering heeft ervaren. Vaak was er sprake van een situatie waarin men zich niet kon verdedigen of geen controle had. Nieuw onderzoek laat zien dat PTSS zich op twee heel verschillende manieren kan uiten. Bij sommige mensen staat vooral angst op de voorgrond, terwijl anderen juist last hebben van innerlijke pijn: verdriet, schuld, schaamte en een moeilijk te plaatsen gevoel van beschadiging. Dat sluit goed aan bij wat we in de praktijk vaak zien: een eenmalig traumatisch moment roept meestal een angstreactie op, terwijl langdurige onveiligheid eerder diepe emotionele pijn achterlaat.
Literatuur
- van der Kolk BA, van der Hart O. Pierre Janet and the breakdown of adaptation in psychological trauma. Am J Psychiatry. 1989 Dec;146(12):1530-40. doi: 10.1176/ajp.146.12.1530. PMID: 2686473.
- van der Kolk B. Posttraumatic stress disorder and the nature of trauma. Dialogues Clin Neurosci. 2000 Mar;2(1):7-22. doi: 10.31887/DCNS.2000.2.1/bvdkolk. PMID: 22034447; PMCID: PMC3181584.
- Spitzer C, Barnow S, Freyberger HJ, Grabe HJ. Recent developments in the theory of dissociation. World Psychiatry. 2006 Jun;5(2):82-6. PMID: 16946940; PMCID: PMC1525127.
- Vermetten E, Olff M. Psychotraumatology in the Netherlands. Eur J Psychotraumatol. 2013 May 2;4. doi: 10.3402/ejpt.v4i0.20832. PMID: 23671764; PMCID: PMC3644061.
- Sak J, Suchodolska M. Eliazar de Wind (1916-1987). J Neurol. 2021 Jun;268(6):2297-2298. doi: 10.1007/s00415-020-09922-0. Epub 2020 May 23. PMID: 32447553; PMCID: PMC8179886.
- Burback L, Brémault-Phillips S, Nijdam MJ, McFarlane A, Vermetten E. Treatment of Posttraumatic Stress Disorder: A State-of-the-art Review. Curr Neuropharmacol. 2024;22(4):557-635. doi: 10.2174/1570159X21666230428091433. PMID: 37132142; PMCID: PMC10845104.
- Greene T, Gelkopf M, Epskamp S & Fried E. (2018). Dynamic networks of PTSD symptoms during conflict. Psychol Med. ,48(14), 2409-2417. doi:10.1017/S0033291718000351
- Trauma as Cultural Capital: A Critical Feminist Theory of Trauma Discourse. Published online by Cambridge University Press: 04 April 2024
- Theorizing Trauma and Music in the Long Nineteenth Century. Published online by Cambridge University Press: 26 April 2022