Psychische factoren die somatische aandoeningen beïnvloeden is een categorie binnen de DSM-5-TR, onder het hoofdstuk somatisch-symptoomstoornissen en verwante stoornissen. Het gaat om situaties waarin een lichamelijke ziekte aanwezig is en psychologische of gedragsmatige factoren een aantoonbare en klinisch relevante invloed hebben op het ontstaan, het beloop of de behandeling van die aandoening. Niet de beleving of interpretatie van lichamelijke klachten staat hier centraal, maar de manier waarop psychische processen ingrijpen op een bestaande somatische ziekte.
Angst kan er bijvoorbeeld toe leiden dat iemand noodzakelijke medische behandeling vermijdt, terwijl ontkenning of wantrouwen juist kan bijdragen aan het uitstellen van zorg. Ook kan er sprake zijn van onvoldoende therapietrouw, bijvoorbeeld bij chronische aandoeningen zoals diabetes of astma. Daarnaast is bekend dat stress en emotionele belasting het beloop van verschillende lichamelijke ziekten kunnen beïnvloeden, bijvoorbeeld door verergering van klachten of een toename van exacerbaties.
Deze categorie verschilt van de andere stoornissen binnen de somatisch-symptoomstoornissen en verwante stoornissen. Bij de somatisch-symptoomstoornis en de ziekteangststoornis staat de omgang met lichamelijke klachten centraal, terwijl het bij de conversiestoornis gaat om neurologisch ogende symptomen zonder passende somatische verklaring. Bij de nagebootste stoornis is sprake van opzettelijke misleiding. In de hier beschreven categorie ligt het accent daarentegen op de interactie tussen psychische factoren en een aantoonbare somatische aandoening.
In de klinische praktijk wordt deze diagnose relatief terughoudend gebruikt. Veel van de beschreven fenomenen passen binnen een breder biopsychosociaal model, waarin psychische, lichamelijke en sociale factoren voortdurend op elkaar inwerken. De grens tussen normale variatie en klinisch relevante beïnvloeding is daarbij niet altijd scherp te trekken. De diagnose is vooral bedoeld voor situaties waarin de invloed van psychische factoren duidelijk aantoonbaar is en leidt tot een verslechtering van het beloop of de behandeling van de somatische aandoening.
Literatuur
- American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed., text rev.; DSM-5-TR).
- DeGroot J & Rodin G. (2019). The interface of depression and cancer: Psychological and biological mechanisms. The Lancet Psychiatry, 6(5), 450–458.
- Henningsen P. (2018). Management of somatic symptom disorder. Dialogues in Clinical Neuroscience, 20(1), 23–31.
- World Health Organization. (2019). International classification of diseases (11th revision).