Bij een circadiane slaap-waakstoornis is het slaap-waakritme verschoven of ontregeld ten opzichte van wat het dagelijks leven vraagt. Het probleem is dan niet zozeer dat iemand niet kan slapen, maar dat iemand op het verkeerde moment slaperig of juist wakker is. Mensen met zo’n stoornis kunnen vaak wél slapen, maar niet op de tijden die sociaal, maatschappelijk of praktisch van hen worden verwacht. Daardoor ontstaan vaak klachten zoals moeilijk inslapen, moeite met opstaan, slaperigheid overdag, vermoeidheid, concentratieproblemen of het gevoel voortdurend “tegen het ritme in” te leven.
Ieder mens heeft een interne biologische klok, ook wel het circadiane ritme genoemd. Die klok helpt bepalen wanneer het lichaam zich richt op slapen, wakker zijn, eten, alertheid, hormoonafgifte en lichaamstemperatuur. Bij de meeste mensen loopt dat ritme redelijk gelijk met het dag-nachtritme en met de eisen van werk, school of sociale verplichtingen. Bij circadiane slaap-waakstoornissen is die afstemming verstoord. Dat kan komen doordat het interne ritme van nature verlaat, vervroegd of onregelmatig loopt, of doordat het ritme structureel niet past bij de omgeving, bijvoorbeeld bij ploegendienst of herhaalde verstoring van slaap- en waaktijden.
Vormen
De bekendste vorm is de verlate slaapfase. Daarbij wordt iemand pas laat in de avond of nacht slaperig en komt het natuurlijke slaapmoment veel later te liggen dan gewenst. Daardoor lukt op tijd naar bed gaan vaak niet echt, en wordt opstaan in de ochtend moeilijk of onnatuurlijk. Deze vorm komt relatief vaak voor bij adolescenten en jongvolwassenen. Bij de vervroegde slaapfase is het tegenovergestelde het geval: iemand wordt juist vroeg in de avond slaperig en wordt ook erg vroeg wakker, vaak vroeger dan gewenst. Bij een onregelmatig slaap-waakritme ontbreekt een stabiel dagelijks patroon, waardoor slaap en waakzaamheid versnipperd over het etmaal kunnen voorkomen. Bij een niet-24-uurs slaap-waakritme verschuift het slaapritme voortdurend door, omdat de interne klok niet goed synchroon loopt met de 24-uursdag. Dit wordt vooral gezien bij blinde mensen zonder lichtwaarneming, maar kan ook in andere situaties voorkomen. Daarnaast bestaat er een vorm die samenhangt met ploegendienst, waarbij iemand structureel moet slapen en werken op tijden die botsen met de biologische klok.
Symptomen
Circadiane slaap-waakstoornissen kunnen zich op verschillende manieren uiten. Sommige mensen hebben vooral moeite met inslapen op gewenste tijden, anderen juist met wakker worden, of met een voortdurend gevoel van jetlag zonder te reizen. Veelvoorkomende klachten zijn een verschoven of onregelmatig slaapritme, moeite met op tijd naar bed gaan, moeilijk op gang komen in de ochtend, slaperigheid of vermoeidheid overdag, concentratieproblemen, prikkelbaarheid en het gevoel structureel tegen de eigen biologische klok in te moeten leven.
Oorzaak
Bij een deel van de mensen lijkt er een duidelijke biologische of genetische kwetsbaarheid te bestaan. Sommige mensen hebben van nature een sterker avond- of ochtendritme. Daarnaast kunnen leefstijl en omgeving een belangrijke rol spelen. Een onregelmatig dag- en nachtritme, laat schermgebruik, weinig ochtendlicht, laat slapen in het weekend, ploegendienst, jetlag en langdurige ontregeling van slaap- en waaktijden kunnen allemaal bijdragen aan het ontstaan of in stand houden van deze stoornissen.
Diagnose
De diagnose wordt meestal gesteld op basis van het verhaal van de klachten, in combinatie met het daadwerkelijke slaap-waakpatroon. Daarbij zijn een slaapdagboek, soms aangevuld met actigrafie, vaak erg behulpzaam. Het is belangrijk om te onderscheiden tussen een circadiane stoornis en andere oorzaken van slecht slapen, zoals insomnie, depressie, angst, slaapapneu of middelengebruik. Soms lopen deze dingen ook door elkaar.
Behandeling
De behandeling is meestal gericht op het verschuiven of stabiliseren van het ritme. Dat vraagt vaak meer dan alleen “eerder naar bed gaan”, omdat het probleem juist zit in de timing van de biologische klok. Bij een verlate slaapfase is het vaak belangrijk om een vast opstaantijdstip aan te houden, ook na een slechte nacht, en overdag voldoende daglicht, vooral in de ochtend, te krijgen. Daarnaast helpt het meestal om de avond minder te activeren, bijvoorbeeld door fel licht en schermgebruik laat op de avond te beperken. Soms kan ook melatonine zinvol zijn, mits dit op het juiste moment en in de juiste dosering wordt gebruikt. Juist de timing is daarbij belangrijk: verkeerd gebruikte melatonine kan het ritme soms juist verder ontregelen. Bij ploegendienst of andere structurele ritmeverstoringen ligt de nadruk vaak meer op schadebeperking, ritmestabilisatie en strategisch omgaan met licht, slaap en herstelmomenten.
DSM-5-TR
Volgens de DSM-5-TR is er sprake van een circadiane slaap-waakstoornis wanneer iemand een aanhoudend of terugkerend patroon van ontregelde slaap heeft dat het gevolg is van een verstoring van het circadiane systeem of van een onvoldoende afstemming tussen de interne biologische klok en het slaap-waakritme dat de omgeving of het dagelijks leven vraagt. De slaapontregeling moet leiden tot slaperigheid, slapeloosheid of beide, en daarnaast ook tot duidelijke lijdensdruk of beperkingen in het functioneren. Binnen deze categorie onderscheidt de DSM-5-TR onder andere het type verlate slaapfase, vervroegde slaapfase, onregelmatig slaap-waakritme, niet-24-uurs slaap-waakritme en het type dat samenhangt met ploegendienst.
Literatuur
- American Academy of Sleep Medicine. (2023). International classification of sleep disorders (3rd ed., text revision; ICSD-3-TR). Darien, IL: American Academy of Sleep Medicine.
- American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed., text rev.; DSM-5-TR). Washington, DC: American Psychiatric Publishing.
- Auger RR, Burgess H.J, Emens JS et al. (2015). Clinical practice guideline for the treatment of intrinsic circadian rhythm sleep-wake disorders. Journal of Clinical Sleep Medicine, 11(10), 1199–1236.
- Crowley SJ, Cain SW, Burns AC, Acebo C & Carskadon MA. (2015). Increased sensitivity of the circadian system to light in early/mid-puberty. The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism, 100(11), 4067–4073.
- Reid KJ, Abbott SM & Zee PC. (2021). Circadian rhythm sleep-wake disorders. Psychiatric Clinics of North America, 44(3), 423–437.