Alcohol wordt al duizenden jaren door mensen gebruikt en is in veel culturen verweven geraakt met sociale en religieuze rituelen. Alcohol is een van de meest gebruikte psychoactieve middelen in Nederland. Voor veel mensen hoort het bij ontspanning of sociale situaties. Tegelijkertijd is alcohol een stof met duidelijke risico’s voor de gezondheid en het functioneren, zowel lichamelijk als psychisch. In tegenstelling tot wat lange tijd werd gedacht, bestaat er waarschijnlijk geen volledig veilige ondergrens voor alcoholgebruik. Zelfs bij relatief beperkte consumptie zijn er meetbare gezondheidsrisico’s.
Wat is alcohol?
Alcohol (ethanol) is een psychoactieve en toxische stof die het centrale zenuwstelsel beïnvloedt. Het werkt in eerste instantie ontremmend, maar heeft bij hogere doseringen juist een dempende werking op hersenfuncties zoals aandacht, geheugen en coördinatie. Alcohol levert energie (calorieën), maar geen bouwstoffen die het lichaam nodig heeft voor herstel of opbouw. Het wordt daarom niet beschouwd als voeding.
Opname en afbraak
Alcohol wordt snel opgenomen via de maag en vooral de dunne darm. De snelheid van opname wordt beïnvloed door verschillende factoren. Sterkere dranken worden sneller opgenomen dan zwakkere dranken, terwijl voedsel in de maag de opname juist vertraagt. De piekconcentratie in het bloed wordt meestal bereikt binnen 30 tot 60 minuten, al kan dit bij bijvoorbeeld bier langer duren. De afbraak van alcohol vindt voornamelijk plaats in de lever en verloopt relatief constant, maar verschilt per persoon. Factoren zoals lichaamsgewicht, geslacht, genetische aanleg en tijdstip van de dag spelen hierbij een rol.
Gebruik en prevalentie
Alcoholgebruik komt veel voor. Een deel van de mensen ontwikkelt problematisch gebruik of afhankelijkheid. Dit varieert van regelmatig overmatig drinken tot ernstige alcoholafhankelijkheid. Alcoholgebruik heeft niet alleen gevolgen voor de gebruiker zelf, maar ook voor de omgeving. Problemen in relaties, werk en gezin komen frequent voor. Daarnaast speelt alcohol een belangrijke rol bij ongelukken, geweld en maatschappelijke ontregeling. Een alcoholprobleem raakt zelden alleen de gebruiker; vaak worden ook meerdere mensen in de directe omgeving beïnvloed.
Afhankelijkheid
Bij regelmatig gebruik kan afhankelijkheid ontstaan. Daarbij wordt onderscheid gemaakt tussen lichamelijke- en psychische afhankelijkheid. Lichamelijke afhankelijkheid betekent dat het lichaam gewend raakt aan alcohol. Bij stoppen kunnen ontwenningsverschijnselen optreden, zoals trillen, zweten en onrust. Ook ontstaat tolerantie: er is steeds meer alcohol nodig om hetzelfde effect te bereiken. Psychische afhankelijkheid houdt in dat iemand een sterke drang (craving) ervaart om te drinken en het gevoel heeft moeilijk zonder alcohol te kunnen functioneren.
Alcohol en psychische klachten
Alcohol en psychische klachten beïnvloeden elkaar vaak wederzijds. Alcohol kan op korte termijn spanning of somberheid dempen, maar verergert op langere termijn vaak klachten zoals depressie, angst en slaapproblemen. Bij sommige mensen speelt alcoholgebruik een rol in het ontstaan of in stand houden van psychische problematiek.
Maatschappelijke impact
De impact van alcoholgebruik reikt verder dan het individu. Alcohol speelt een rol bij verkeersongevallen, geweld en huiselijk geweld, en leidt tot aanzienlijke maatschappelijke kosten. Deze kosten bestaan onder andere uit gezondheidszorg, ziekteverzuim en verlies van arbeidsproductiviteit.
Alcohol en verkeer
In Nederland mag een ervaren bestuurder niet rijden met meer dan 0,5 ‰ alcohol in het bloed (≈ 2 glazen). Voor beginnende bestuurders is de limiet 0,2 ‰, wat al na 1 glas bereikt kan worden. De officiële boodschap van overheid en CBR is om helemaal niet te drinken als je nog gaat rijden; bij overschrijding volgen boetes, straf en educatieve maatregelen. Kijk voor actuele regels op Rijksoverheid.nl of de CBR‑site.
Literatuur
- Csengeri D et al. Alcohol consumption, cardiac biomarkers, and risk of atrial fibrillation and adverse outcomes. Eur Heart J. 2021 Mar 21;42(12):1170-1177. doi: 10.1093/eurheartj/ehaa953. Erratum in: Eur Heart J. 2021 Jul 15;42(27):2711. doi: 10.1093/eurheartj/ehab344. PMID: 33438022; PMCID: PMC7982286.
- Daviet R, Aydogan G, Jagannathan K, Spilka N, Koellinger PD, Kranzler HR, Nave G, Wetherill RR. Associations between alcohol consumption and gray and white matter volumes in the UK Biobank. Nat Commun. 2022 Mar 4;13(1):1175. doi: 10.1038/s41467-022-28735-5. PMID: 35246521; PMCID: PMC8897479.
- GBD 2016 Alcohol Collaborators. Alcohol use and burden for 195 countries and territories, 1990-2016: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2016. Lancet. 2018 Sep 22;392(10152):1015-1035. doi: 10.1016/S0140-6736(18)31310-2. Epub 2018 Aug 23. Erratum in: Lancet. 2018 Sep 29;392(10153):1116. doi: 10.1016/S0140-6736(18)32338-9. Erratum in: Lancet. 2019 Jun 22;393(10190):e44. doi: 10.1016/S0140-6736(19)31050-5. PMID: 30146330; PMCID: PMC6148333.
- Hydes TJ, Burton R, Inskip H, Bellis MA, Sheron N. A comparison of gender-linked population cancer risks between alcohol and tobacco: how many cigarettes are there in a bottle of wine? BMC Public Health. 2019 Mar 28;19(1):316. doi: 10.1186/s12889-019-6576-9. PMID: 30917803; PMCID: PMC6437970.
- Schwarzinger M, Pollock BG, Hasan OSM, Dufouil C, Rehm J; QalyDays Study Group. Contribution of alcohol use disorders to the burden of dementia in France 2008-13: a nationwide retrospective cohort study. Lancet Public Health. 2018 Mar;3(3):e124-e132. doi: 10.1016/S2468-2667(18)30022-7. Epub 2018 Feb 21. PMID: 29475810.
- Wood AM et al. Emerging Risk Factors Collaboration/EPIC-CVD/UK Biobank Alcohol Study Group. Risk thresholds for alcohol consumption: combined analysis of individual-participant data for 599 912 current drinkers in 83 prospective studies. Lancet. 2018 Apr 14;391(10129):1513-1523. doi: 10.1016/S0140-6736(18)30134-X. Erratum in: Lancet. 2018 Jun 2;391(10136):2212. doi: 10.1016/S0140-6736(18)31168-1. PMID: 29676281; PMCID: PMC5899998.
- Yoo JE et al. Association Between Changes in Alcohol Consumption and Cancer Risk. JAMA Netw Open. 2022 Aug 1;5(8):e2228544. doi: 10.1001/jamanetworkopen.2022.28544. PMID: 36001313; PMCID: PMC9403779.