In de literatuur wordt de term premenstruele stoornissen gebruikt als verzamelnaam voor het premenstrueel syndroom (PMS) en de premenstruele stemmingsstoornis (PMDD). PMS verwijst naar een patroon van terugkerende klachten in de één tot twee weken vóór de menstruatie, de zogenaamde luteale fase, zonder dat er een andere medische oorzaak wordt gevonden. De klachten kunnen zowel lichamelijk als psychisch van aard zijn. Veelvoorkomende somatische klachten zijn een opgeblazen gevoel, pijnlijke of gespannen borsten, veranderingen in eetlust, hoofdpijn, opvliegers en slaapproblemen. Psychische klachten bestaan onder meer uit prikkelbaarheid, stemmingswisselingen, angst en depressieve gevoelens. PMDD kan worden beschouwd als een ernstigere vorm van PMS, waarbij met name de psychische klachten op de voorgrond staan. Deze stoornis is opgenomen in de DSM-5 en komt naar schatting voor bij ongeveer 3–8% van de menstruerende vrouwen, terwijl PMS voorkomt bij circa 20–40% van de vrouwen in de vruchtbare leeftijd. Klachten ontstaan na de eisprong en verdwijnen doorgaans kort na het begin van de menstruatie.
DSM-5-TR
De diagnose PMDD wordt gesteld wanneer tijdens de meeste menstruatiecycli minimaal vijf symptomen aanwezig zijn in de week vóór de menstruatie, die afnemen na het begin van de menstruatie en in de week daarna grotendeels afwezig zijn. Minstens één van de kernsymptomen moet aanwezig zijn, zoals duidelijke stemmingsschommelingen, prikkelbaarheid of boosheid, somberheid of gevoelens van hopeloosheid, of angst en spanning. Daarnaast kunnen symptomen optreden zoals verminderde interesse in activiteiten, concentratieproblemen, vermoeidheid, veranderingen in eetlust, slaapproblemen, het gevoel overspoeld te worden door emoties, en lichamelijke klachten zoals gevoelige borsten of een opgeblazen gevoel. De klachten moeten leiden tot duidelijke beperkingen in het functioneren en mogen niet beter verklaard worden door een andere psychiatrische aandoening. In de praktijk is het van belang onderscheid te maken tussen PMDD en een reeds bestaande stoornis met premenstruele verergering.
Oorzaken
De huidige inzichten wijzen erop dat PMS en PMDD niet zozeer het gevolg zijn van afwijkende hormoonspiegels, maar van een verhoogde gevoeligheid van het centrale zenuwstelsel voor normale hormonale schommelingen gedurende de menstruatiecyclus.
- Hormonale schommelingen
De klachten hangen nauw samen met de cyclus. In situaties waarin hormonale schommelingen ontbreken, zoals bij anovulatoire (zonder eisprong) cycli, tijdens de zwangerschap of na de menopauze, treden doorgaans geen klachten op. Dit onderstreept dat met name de dynamiek van oestrogeen en progesteron van belang is. - Allopregnanolon en GABA
Een centrale rol lijkt weggelegd voor allopregnanolon (ALLO), een metaboliet van progesteron. ALLO beïnvloedt de GABA_A-receptor, die betrokken is bij stressregulatie en anxiolyse. Bij vrouwen met PMDD lijkt sprake van een veranderde gevoeligheid voor ALLO, mogelijk in de vorm van een verminderde respons of zelfs een paradoxale reactie. Met name de stijging en daaropvolgende daling van ALLO in de luteale fase lijkt samen te hangen met het ontstaan van klachten. - Serotonerge dysregulatie
Er zijn aanwijzingen dat hormonale schommelingen invloed hebben op het serotonerge systeem. Oestrogeen verhoogt de beschikbaarheid van serotonine, terwijl progesteron deze juist kan verlagen. Dit mechanisme kan bijdragen aan stemmingsklachten en verklaart mede de effectiviteit van SSRI’s. - Stresssysteem en neurobiologie
Daarnaast zijn er aanwijzingen voor betrokkenheid van andere systemen, waaronder het opioïde systeem en de HPA-as. Veranderingen in stressregulatie kunnen leiden tot een verhoogde gevoeligheid voor psychische klachten in de luteale fase. Ook neuro-inflammatoire processen lijken een rol te spelen, met aanwijzingen voor verhoogde ontstekingsmarkers bij vrouwen met PMDD. - Rol van vroegkinderlijk trauma
Steeds meer onderzoek wijst op een relatie tussen voegkinderlijk trauma (adverse childhood experiences, ACE) en het ontstaan van PMDD. Vroegkinderlijk trauma kan de stressgevoeligheid en neurobiologische regulatie beïnvloeden, waardoor vrouwen kwetsbaarder worden voor hormonale schommelingen.
Literatuur
- American Psychiatric Association. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders. DSM-5-TR. American Psychiatric Association Publishing; 2022. doi:10.1176/appi.books.9780890425787
- Brakema LNM, Visser L. De premenstruele stemmingsstoornis. Psyfar. 2026;1.
- Bixo M, Johansson M, Timby E, et al. Effects of GABA active steroids in the female brain with a focus on the premenstrual dysphoric disorder. J Neuroendocrinol. 2018;30(2):e12553.
- De Wit AE, Vries YA de, Boer MK de, et al. Efficacy of combined oral contraceptives for depressive symptoms and overall symptomatology in premenstrual syndrome: pairwise and network meta-analysis of randomized trials. Am J Obstet Gynecol. 2021;225(6):624-633.
- FMS NVOG Richtlijn Premenstrueel syndroom (PMS). Premenstrueel syndroom (PMS). 2023. Accessed May 13, 2025. Via: https://richtlijnendatabase.nl/richtlijn/premenstrueel_syndroom/startpagina_-_premenstrueel_syndroom_pms.html
- Hantsoo L, Epperson CN. Allopregnanolone in premenstrual dysphoric disorder (PMDD): Evidence for dysregulated sensitivity to GABA-A receptor modulating neuroactive steroids across the menstrual cycle. Neurobiol Stress. 2020 Feb 4;12:100213. doi: 10.1016/j.ynstr.2020.100213. PMID: 32435664; PMCID: PMC7231988.
- Johnson SR. Premenstrual Syndrome, Premenstrual Dysphoric Disorder, and Beyond: A Clinical Primer for Practitioners: Obstet Gynecol. 2004;104(4):845-859. doi:10.1097/01.AOG.0000140686.66212. 1e. PMID: 15458909.
- Marjoribanks J, Brown J, O'Brien PM, et al. Selective serotonin reuptake inhibitors for premenstrual syndrome. Cochrane Database Syst Rev. 2013;2013(6):CD001396.
- Pearlstein T, Yonkers KA, Fayyad R, Gillespie JA. Pretreatment pattern of symptom expression in premenstrual dysphoric disorder. J Affect Disord. 2005;85(3):275-282. doi:10.1016/j.jad.2004.10.004.
- Rapkin AJ, Akopians AL. Pathophysiology of premenstrual syndrome and premenstrual dysphoric disorder. Menopause Int. 2012;18:52-59.
- Reid RL, Soares CN. Premenstrual dysphoric disorder: contemporary diagnosis and management.
J Obstet Gynaecol Can. 2018;40(2):215-223. - Reilly TJ, Wallman P, Clark I, et al. Intermittent selective serotonin reuptake inhibitors for premenstrual syndromes: A systematic review and meta-analysis of randomised trials. J Psychopharmacol. 2023:37(3):261-267.
- Yonkers KA, O'Brien PMS, Eriksson E. Premenstrual syndrome. Lancet. 2008;371:1200-1210.