De periode na een bevalling is een fase van grote lichamelijke, hormonale, psychologische en sociale veranderingen. Juist in deze weken is de kwetsbaarheid voor psychiatrische ontregeling verhoogd. Dat geldt niet alleen voor vrouwen die al bekend zijn met psychische klachten, maar ook voor vrouwen die vóór de zwangerschap nooit psychiatrische problemen hebben gehad.
Het kraambed, ook wel de postpartumperiode genoemd, is daarom een belangrijke risicoperiode voor het ontstaan of verergeren van psychiatrische stoornissen. De klachten kunnen variëren van voorbijgaande emotionele labiliteit en huilbuien tot een ernstige depressie of zelfs een postpartum psychose. Een goede herkenning is belangrijk, omdat psychiatrische ontregeling in deze periode grote gevolgen kan hebben voor het welzijn van moeder, kind en gezin.
Na de bevalling verandert het lichaam in korte tijd ingrijpend. Tijdens de zwangerschap zijn spiegels van onder andere oestrogeen en progesteron langdurig verhoogd. Na de geboorte en de placenta-uitdrijving dalen deze hormonen abrupt. Daarnaast veranderen slaap, dag-nachtritme, lichamelijk herstel, stressbelasting en sociale rollen vaak in zeer korte tijd.
Die combinatie lijkt bij sommige vrouwen een psychiatrische ontregeling uit te lokken. Vooral slaaptekort, lichamelijke uitputting, eerdere psychiatrische kwetsbaarheid, hormonale gevoeligheid en psychosociale stress spelen daarbij waarschijnlijk een rol. De precieze mechanismen zijn niet volledig opgehelderd, maar het is duidelijk dat de postpartumperiode een biologisch en psychologisch instabiele overgangsfase is.
Verhoogd risico bij bipolaire stoornis
Vooral vrouwen met een bipolaire stoornis lopen een aanzienlijk risico op een terugval of ernstige stemmingsontregeling na de bevalling. Ook vrouwen die eerder een postpartum psychose hebben doorgemaakt vormen een hoogrisicogroep. In deze groep is zorgvuldige monitoring rondom zwangerschap en bevalling essentieel. Een systematische review en meta-analyse liet zien dat het risico op postpartum terugval bij vrouwen met een bipolaire stoornis substantieel is, en duidelijk hoger wanneer profylactische behandeling ontbreekt. Dit onderstreept hoe belangrijk het is om de postpartumperiode al tijdens de zwangerschap psychiatrisch goed voor te bereiden.
Ernst
Psychiatrische stoornissen in het kraambed zijn niet alleen belastend, maar kunnen ook ernstig en soms levensbedreigend zijn. Vooral postpartum psychose is een psychiatrische spoedsituatie die directe beoordeling en vaak snelle behandeling vereist. Ook ernstige postpartum depressie kan gepaard gaan met suïcidaliteit, ernstige zelfverwaarlozing of een verstoorde hechting en interactie met het kind. Juist omdat klachten in deze periode soms worden gebagatelliseerd als “hormonen” of “normale uitputting”, is het belangrijk om goed te letten op duur, ernst, functioneren, slaap, realiteitstoetsing en veiligheid.
Screening en herkenning
De Edinburgh Postnatal Depression Scale (EPDS) is een korte vragenlijst die gebruikt wordt om depressieve klachten in de periode na de bevalling vroegtijdig te signaleren. De lijst bestaat uit tien vragen over onder andere somberheid, angst, schuldgevoelens, slaapproblemen en overbelasting in de afgelopen zeven dagen. De EPDS is geen diagnostisch instrument, maar een screeningshulpmiddel. Een verhoogde score betekent dus niet automatisch dat er sprake is van een postpartum depressie, maar wel dat verdere beoordeling wenselijk kan zijn. De vragenlijst kan helpen om klachten bespreekbaar te maken en om vrouwen met verhoogde kwetsbaarheid tijdig in beeld te krijgen. Bij zorgwekkende antwoorden, vooral bij gedachten aan zelfbeschadiging of wanhoop, is altijd een klinische beoordeling nodig.
Literatuur
- Henshaw C. (2003). Mood disturbance in the early puerperium: A review. Archives of Women’s Mental Health, 6(Suppl. 2), S33–S42.
- Hink E, Schutte JM, Heres MHB, Wennink JMB & Honig A. (2008). Sterfte bij zwangeren en kraamvrouwen door psychiatrische stoornissen. Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde, 152(16), 913–916.
- Sacher J, Wilson AA, Houle S, Rusjan P, Hassan S, Bloomfield PM, Stewart DE & Meyer JH. (2010). Elevated brain monoamine oxidase A binding in the early postpartum period. Archives of General Psychiatry, 67(5), 468–474. https://doi.org/10.1001/archgenpsychiatry.2010.43
- Wesseloo R, Kamperman AM, Munk-Olsen T, Pop VJ.M, Kushner SA & Bergink V. (2016). Risk of postpartum relapse in bipolar disorder and postpartum psychosis: A systematic review and meta-analysis. American Journal of Psychiatry, 173(2), 117–127. https://doi.org/10.1176/appi.ajp.2015.15010124