Restless legs syndrome (RLS) is een neurologische aandoening waarbij iemand vooral in rust een sterke drang voelt om de benen te bewegen. Dat gaat vaak samen met onaangename of moeilijk te beschrijven gevoelens in de benen, zoals kriebelen, trekken, tintelen, branderigheid, onrust of een “kruipend” gevoel onder de huid. De klachten treden vooral op wanneer iemand stilzit of ligt, en nemen meestal tijdelijk af door bewegen, bijvoorbeeld door op te staan, te lopen, te rekken of de benen te schudden. Juist daarom zijn de klachten vaak het sterkst in de avond of nacht, wanneer iemand wil ontspannen of proberen te slapen. RLS kan daardoor een belangrijke oorzaak zijn van inslaapproblemen, onrustige nachten en vermoeidheid overdag.

Veel mensen kennen wel een plotselinge schok van het lichaam of been vlak voor het inslapen. Dat is iets anders dan restless legs. Zo’n hypnagoge schok is meestal een onschuldige inslaapreactie en heeft niets te maken met de typische onrust en bewegingsdrang van RLS. Ook periodieke beenbewegingen tijdens de slaap zijn niet hetzelfde. Die kunnen wel samen voorkomen met restless legs, maar zijn een ander verschijnsel. Bij RLS ligt het probleem vooral in de onaangename sensaties en de drang om te bewegen terwijl iemand nog wakker is of probeert in slaap te vallen.

Symptomen

De kern van restless legs bestaat meestal uit vier typische kenmerken: een sterke drang om de benen te bewegen, klachten die vooral optreden in rust, bijvoorbeeld tijdens zitten of liggen, tijdelijke verlichting door bewegen en duidelijke verergering in de avond of nacht

Niet iedereen ervaart de klachten op dezelfde manier. Sommige mensen hebben vooral een gevoel van innerlijke onrust, anderen juist tintelingen, trekkingen of een onprettig “niet stil kunnen houden” van de benen. Hoewel de benen meestal het meest zijn aangedaan, kunnen soortgelijke klachten soms ook voorkomen in de armen of elders in het lichaam.

Oorzaken en risicofactoren

De precieze oorzaak van restless legs is niet altijd duidelijk. Waarschijnlijk spelen veranderingen in de dopaminerge regulatie en de ijzerhuishouding in de hersenen een belangrijke rol. Bij een deel van de mensen is er ook een duidelijke familiaire aanleg.

Daarnaast zijn er factoren en omstandigheden die restless legs kunnen uitlokken of verergeren. Een van de belangrijkste is ijzertekort, ook wanneer er nog geen uitgesproken bloedarmoede is. Verder wordt restless legs vaker gezien tijdens de zwangerschap, vooral in het derde trimester, en bij aandoeningen zoals nierfunctiestoornissen, perifere neuropathie en soms ook diabetes.

Ook bepaalde medicijnen kunnen klachten uitlokken of verergeren. Dat geldt onder andere voor sommige antidepressiva, antipsychotica, antihistaminica en middelen tegen misselijkheid. Juist daarom is het belangrijk om bij restless legs altijd ook naar medicatiegebruik te kijken.

Behandeling

Leefstijl
Bij milde klachten kunnen leefstijlaanpassingen al veel verschil maken. Daarbij helpt het vaak om voldoende te bewegen, langdurig stilzitten te vermijden, een regelmatig slaapritme aan te houden en het gebruik van cafeïne, alcohol en nicotine te beperken. Sommige mensen hebben baat bij rekken, massage, warmte, een warm bad of andere manieren om lichamelijke onrust te verminderen.

IJzertekort
Wanneer er sprake is van een laag ferritine of ijzertekort, is behandeling daarvan belangrijk. Dat kan soms al duidelijk verbetering geven. Bij restless legs is het dus zinvol om niet alleen naar “slaap” te kijken, maar ook naar de lichamelijke achtergrond van de klachten.

Medicatie
Wanneer de klachten ernstiger zijn of duidelijk het slapen en functioneren verstoren, kan medicatie worden overwogen. Tegenwoordig worden vaak middelen gebruikt zoals bepaalde alfa-2-delta-liganden (bijvoorbeeld gabapentine of pregabaline) of in sommige gevallen dopamine-agonisten. Bij dopamine-agonisten is wel voorzichtigheid nodig, omdat ze op de langere termijn soms juist tot verergering van de klachten kunnen leiden, een verschijnsel dat augmentation wordt genoemd. Daarom is het belangrijk dat medicatie voor restless legs zorgvuldig wordt gekozen en vervolgd. Andere middelen, zoals opioïden of benzodiazepinen, worden alleen in specifieke situaties en meestal niet als eerste keuze gebruikt.

DSM-5-TR

Volgens de DSM-5-TR is er sprake van restless legs syndrome wanneer iemand een sterke drang voelt om de benen te bewegen, meestal in combinatie met onaangename gevoelens in de benen, waarbij de klachten vooral optreden of verergeren in rust, verminderen door bewegen en duidelijk erger zijn in de avond of nacht.

Daarnaast moeten de klachten leiden tot lijdensdruk of beperkingen in het functioneren, bijvoorbeeld door slaapproblemen, vermoeidheid of hinder in het dagelijks leven. De klachten mogen niet beter verklaard worden door een andere psychische stoornis, een lichamelijke aandoening, medicatie of een ander bewegingsprobleem.

Literatuur

• Allen RP, Picchietti DL, Garcia-Borreguero D et al. (2014). Restless legs syndrome/Willis-Ekbom disease diagnostic criteria: Updated International Restless Legs Syndrome Study Group (IRLSSG) consensus criteria. Sleep Medicine, 15(8), 860–873.
• American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.). Washington, DC: American Psychiatric Publishing.
• Garcia-Borreguero D, Silber MH, Winkelman JW et al. (2016). Guidelines for the first-line treatment of restless legs syndrome/Willis-Ekbom disease. Sleep Medicine, 21, 1–11.
• Kushida CA, Nichols DA, Simon RD et al. (2007). Symptom-based prevalence of sleep disorders in an adult primary care population. Sleep and Breathing, 11(1), 9–16.
• Winkelman JW, Armstrong MJ, Allen RP et al. (2024). Treatment of restless legs syndrome and periodic limb movement disorder: An American Academy of Sleep Medicine clinical practice guideline. Journal of Clinical Sleep Medicine, 20(1), 137–151. [richtlijn met update over ijzertherapie en terughoudendheid bij dopamine-agonisten]
  

‍