De behandeling van anorexia nervosa bij volwassenen bestaat vrijwel altijd uit een combinatie van psychologische interventies, zorgvuldig monitoren van de lichamelijke gezondheid en structureel herstel van het eetpatroon. Afhankelijk van de ernst en bijkomende problematiek kunnen aanvullende onderdelen worden ingezet, zoals gespecialiseerde diëtistische begeleiding, psychomotorische therapie en andere vormen van vaktherapie, soms aangevuld met farmacotherapie. Ook ervaringsdeskundige begeleiding kan helpend zijn bij motivatie en herstel. De zorgstandaard Eetstoornissen: Anorexia Nervosa (2025) biedt hiervoor een helder behandelpad, dat begint bij tijdige onderkenning en eindigt met terugvalpreventie en afronding.
Vroege onderkenning en preventie
Anorexia nervosa wordt bij volwassenen vaak laat gezien, omdat schaamte, ontkenning en angst voor behandeling bijdragen aan zorgmijding. Een gezond gewicht kan soms ten onrechte de indruk wekken dat er “niets aan de hand” is, terwijl eetregels, restrictie en compulsief bewegen al sterk ontwrichtend kunnen zijn. Tijdige onderkenning door huisartsen en andere eerstelijnsprofessionals voorkomt verdere medische achteruitgang.
Psycho-educatie en eerste-stap interventies
Psycho-educatie start vroeg in het traject en dient om patiënt en naasten inzicht te geven in de aard van anorexia nervosa, de impact van ondervoeding en het belang van medische veiligheid. Deze eerste stap dient vooral om motivatie te versterken en het behandelproces helder te maken.
Hervoeding
Hervoeding is een integraal onderdeel van iedere behandeling. De voorkeur gaat uit naar normale voeding in plaats van vloeistof- of supplementvoeding, tenzij het risico op refeedingsyndroom dat noodzakelijk maakt. Hervoeding heeft niet alleen een lichamelijk effect, maar is ook cruciaal voor cognitief herstel: pas wanneer voeding en gewicht verbeteren, ontstaan ruimte en motivatie om psychologische behandeling effectief te volgen. Een diëtist gespecialiseerd in eetstoornissen ondersteunt het voedingsherstel en helpt de patiënt geleidelijk terug te keren naar een gezond eetpatroon. Diëtistische begeleiding is vooral gericht op normaliseren van patronen, verminderen van vermijdingsgedrag en herstellen van interne hongersignalen.
Medische monitoring
Medische monitoring omvat onder meer controle van gewicht, lengtegroei (bij jongeren), bloedwaarden, hormonale ontwikkeling en tekenen van refeedingsyndroom. Dit syndroom vereist nauwgezette begeleiding van vocht- en calorie-inname om complicaties te voorkomen.
Psychologische behandeling
De psychologische behandeling start zodra de patiënt voldoende medisch gestabiliseerd is en cognitief in staat is om te profiteren van therapie. Voor volwassenen adviseert de zorgstandaard behandelingen met een expliciet behandelprotocol, aangeboden door goed opgeleide therapeuten. Voorbeelden zijn CBT-E, MANTRA (Maudsley Model of Anorexia Treatment for Adults) en SSCM (Specialist Supportive Clinical Management). Bij een BMI onder 16 moet men rekening houden met een langere behandelduur, aangezien cognitief herstel en gewichtsstabilisatie meer tijd vragen
CBT-E richt zich op gedragsverandering en het doorbreken van verstoorde cognities rondom eten, gewicht en controle, met een sterk gestructureerd protocol. MANTRA is meer schema-achtig en richt zich op persoonlijkheidsfactoren, interpersoonlijke patronen en de functie van de eetstoornis binnen het psychisch functioneren. SSCM biedt een gestructureerde vorm van steunende behandeling waarin normaliseren van eten centraal staat, gecombineerd met brede psychologische ondersteuning. Bij een BMI lager dan 16 is de behandelduur doorgaans langer; cognitief herstel kost dan meer tijd.
Diëtistische begeleiding en vaktherapie
Begeleiding door een in eetstoornissen gespecialiseerde diëtist ondersteunt het herstel en helpt bij het opbouwen van een realistisch en duurzaam eetpatroon. Duidelijkheid over regie is belangrijk om discussies over eten te voorkomen. Vaktherapie, zoals psychomotorische therapie, kan worden ingezet om lichaamsbewustzijn te vergroten, spanning te reguleren en het contact met lichamelijke signalen te herstellen. Deze interventies zijn aanvullend en worden afgestemd op de behandeldoelen van de patiënt.
Ervaringsdeskundige begeleiding
Indien gewenst kan een beroep worden gedaan op ervaringsdeskundigen of ervaringsdeskundige ouders. Zij kunnen herkenning bieden, helpen bij het vergroten van motivatie en bijdragen aan hoop en perspectief op herstel. Waar ervaringsdeskundigheid onderdeel uitmaakt van het behandelteam, is het belangrijk dat kwaliteit en begeleiding gewaarborgd zijn. Veel patiënten vinden ook steun in herstelinitiatieven buiten de reguliere behandeling.
Farmacotherapie
Medicatie is geen primaire behandeling voor anorexia nervosa, maar kan worden ingezet voor comorbide stoornissen wanneer die het herstel belemmeren. De keuze voor medicatie vraagt om voorzichtigheid, omdat farmacokinetiek en -dynamiek veranderen bij ondergewicht en omdat sommige middelen extra risico’s geven, zoals QT-verlenging. Antidepressiva zijn vaak pas effectief zodra er voldoende gewicht en voedingsstatus is hersteld. Antipsychotica zoals olanzapine kunnen worden overwogen bij ernstige angst rond eten, rigiditeit of preoccupatie, maar het effect is doorgaans beperkt en de plaats in de behandeling blijft ondersteunend.
Evaluatie, afronding en terugvalpreventie
Gedurende het traject wordt regelmatig geëvalueerd of doelen worden bereikt, welke vooruitgang is geboekt en welke vervolgstappen nodig zijn. Afronding van behandeling vraagt om een zorgvuldige overdracht, afspraken over nazorg en een terugvalpreventieplan. Dit plan bevat persoonlijke risicosignalen, concrete acties en betrokkenheid van naasten en professionals. Terugvalpreventie is daarmee geen afsluitende stap, maar een integraal onderdeel van het herstelproces
Literatuur
- Agras WS & Robinson AH. (2018). The Oxford Handbook of Eating Disorders (2nd ed.). Oxford University Press.
- Fairburn CG. (2008). Cognitive Behavior Therapy and Eating Disorders. Guilford Press.
- Schmidt U & Treasure J. (2015). MANTRA: A Maudsley-based treatment for adults with anorexia nervosa. Routledge.
- Treasure J, Stein D & Maguire S. (2015). Specialist Supportive Clinical Management for Anorexia Nervosa. Routledge.
- Zorgstandaard Eetstoornissen: Anorexia Nervosa (2025).