Ketamine is een synthetische stof die oorspronkelijk is ontwikkeld als anestheticum. Het wordt nog steeds gebruikt in de geneeskunde, onder andere bij operaties, omdat het de ademhaling relatief weinig onderdrukt. Als drug wordt ketamine meestal gesnoven, maar het kan ook worden ingenomen of geïnjecteerd. Het middel behoort tot de zogenoemde dissociatieve middelen, wat betekent dat het de beleving van het lichaam en de werkelijkheid kan veranderen.
Werking
Ketamine heeft een verdovend en dissociatief effect. Gebruikers ervaren vaak een dromerig of vervreemd gevoel, alsof ze loskomen van hun lichaam of omgeving. De waarneming verandert, en tijd en ruimte kunnen anders worden beleefd. Bij hogere doseringen kan een sterke dissociatie optreden, waarbij iemand zich volledig losgekoppeld voelt van de werkelijkheid. Dit wordt soms aangeduid als een ‘K-hole’. In deze toestand is contact met de omgeving sterk verminderd. De werking treedt meestal snel op en is relatief kortdurend. Wanneer het effect uitwerkt, kan een rebound optreden, met vermoeidheid, somberheid of een leeg gevoel. Deze fase kan bijdragen aan herhaald gebruik.
Waarom gebruiken mensen het?
Ketamine wordt vaak gebruikt in uitgaans- en festivalcircuit, maar ook in kleinere sociale settings. Het middel kan aantrekkelijk zijn vanwege het dromerige, afstandelijke effect en de verandering van beleving. Voor sommige mensen heeft het gebruik een meer psychische functie. Het kan helpen om afstand te nemen van emoties, spanning of herinneringen. Deze tijdelijke “ontkoppeling” kan als rustgevend of beschermend worden ervaren. Juist wanneer het middel wordt gebruikt om met innerlijke spanning of gevoelens om te gaan, neemt het risico op regelmatig gebruik toe.
Risico’s
De risico’s van ketamine hangen samen met zowel de acute werking als het gebruik op langere termijn. Tijdens gebruik kunnen coördinatie en reactievermogen sterk verminderd zijn, wat het risico op ongelukken vergroot. In hogere doseringen kan iemand moeilijk aanspreekbaar zijn of het bewustzijn verliezen. Bij herhaald gebruik kan schade ontstaan aan de blaas. Dit kan leiden tot pijn bij het plassen, aandrang en in ernstige gevallen blijvende beschadiging van de blaasfunctie. Psychisch kunnen klachten optreden zoals verwardheid, angst en somberheid. Bij intensief gebruik kunnen ook geheugen- en concentratieproblemen ontstaan. Ketamine kan ook leiden tot veranderingen in bewustzijn en stemming die niet altijd als prettig worden ervaren. Dissociatie, verwardheid en een gevoel van vervreemding kunnen optreden, ook buiten een recreatieve context.
Afhankelijkheid
Ketamine kan leiden tot psychische afhankelijkheid. Het middel kan een vaste rol krijgen in het omgaan met spanning, emoties of verveling. Door de korte werking en de rebound kan gebruik zich herhalen binnen korte tijd. Hierdoor kan een patroon ontstaan van frequent gebruik, soms meerdere keren op een avond of in een periode. De afhankelijkheid heeft vaak een ander karakter dan bij stimulerende middelen. Het draait minder om energie of euforie en meer om het zoeken van afstand, verdoving of verandering van beleving.
Behandeling
Wanneer gebruik van ketamine leidt tot verlies van controle, aanhoudend gebruik ondanks nadelige gevolgen, of een duidelijke invloed op lichamelijk, psychisch, sociaal of beroepsmatig functioneren, is behandeling aangewezen. Een eerste stap is het onderkennen dat er sprake is van problematisch gebruik of verslaving. Het is belangrijk om contact op te nemen met de huisarts. De huisarts kan psycho-educatie geven en zo nodig verwijzen naar de verslavingszorg. De behandeling bestaat voornamelijk uit psychologische interventies. Er is geen bewezen effectieve medicamenteuze behandeling voor afhankelijkheid van ketamine. De behandeling richt zich op het doorbreken van gebruikspatronen en op de factoren die het gebruik in stand houden, zoals emotieregulatie, coping en onderliggende psychische problematiek. Daarnaast is aandacht nodig voor herstel van functioneren in het dagelijks leven.
Therapeutisch effect
Een verwante stof, esketamine, wordt in Nederland onder strikte voorwaarden intranasaal toegediend binnen gespecialiseerde behandelsettings voor volwassenen met een therapieresistente depressie. Dit gebeurt onder medische begeleiding en verschilt wezenlijk van recreatief gebruik. Naast depressie wordt ketamine ook onderzocht bij andere aandoeningen, waaronder PTSS en alcoholverslaving, maar deze toepassingen zijn nog duidelijk minder uitgekristalliseerd dan het gebruik van esketamine bij therapieresistente depressie. De uitkomst van metanalyse van 9 studies wijst erop dat ketamine, gebruikt voor de behandeling van een ernstige depressie bij patiënten met een voorgeschiedenis van psychose, het risico op psychose niet vergroot. Goed nieuws, aangezien psychotische symptomen vaak voorkomen bij mensen met een ernstige depressie en deze patiënten vaak minder goed reageren op medicatie en elektroconvulsietherapie.
Literatuur
- Daly EJ et al. Efficacy of Esketamine Nasal Spray Plus Oral Antidepressant Treatment for Relapse Prevention in Patients With Treatment-Resistant Depression: A Randomized Clinical Trial. JAMA Psychiatry. 2019 Sep 1;76(9):893-903. doi: 10.1001/jamapsychiatry.2019.1189. PMID: 31166571; PMCID: PMC6551577.
- Daly EJ et al. Efficacy and Safety of Intranasal Esketamine Adjunctive to Oral Antidepressant Therapy in Treatment-Resistant Depression: A Randomized Clinical Trial. JAMA Psychiatry. 2018;75(2):139–148. doi:10.1001/jamapsychiatry.2017.3739
- Das, R.K., Gale, G., Walsh, K. et al. Ketamine can reduce harmful drinking by pharmacologically rewriting drinking memories.
Nat Commun 10, 5187 (2019). https://doi.org/10.1038/s41467-019-13162-w - Feder et al. A Randomized Controlled Trial of Repeated Ketamine Administration for Chronic Posttraumatic Stress Disorder. Am J of Psychiatry. Published Online:5 Jan 2021 https://doi.org/10.1176/appi.ajp.2020.20050596
- Gastaldon C. et al. Post-Marketing Safety Concerns with Esketamine: A Disproportionality Analysis of Spontaneous Reports Submitted to the FDA Adverse Event Reporting System Psychother Psychosom 2021;90:41–48 https://doi.org/10.1159/000510703
- GGZ Standaard Drugs (niet-opioïden)
- Kyle AB et al. A Randomized Controlled Trial of Intranasal Ketamine in Major Depressive Disorder. Biological Psychiatry
- Li Net al. mTOR-dependent synapse formation underlies the rapid antidepressant effects of NMDA antagonists. Science. 2010 Aug 20;329(5994):959-64
- Papakostas GI, Salloum NC, Hock RS, Jha MK, Murrough JW, Mathew SJ, Iosifescu DV, Fava M. Efficacy of Esketamine Augmentation in Major Depressive Disorder: A Meta-Analysis. J Clin Psychiatry. 2020 May 26;81(4):19r12889. doi: 10.4088/JCP.19r12889. PMID: 32459407
- Veraart JKE, Smith-Apeldoorn SY, Spijker J, Kamphuis J, Schoevers RA. Ketamine Treatment for Depression in Patients With a History of Psychosis or Current Psychotic Symptoms: A Systematic Review. J Clin Psychiatry. 2021 Jul 13;82(4):20r13459. doi: 10.4088/JCP.20r13459. PMID: 34255943.