Neurocognitieve stoornissen zijn aandoeningen waarbij het functioneren van de hersenen is verminderd, waardoor problemen ontstaan in het denken, geheugen, aandacht of gedrag. Het gaat om stoornissen waarbij eerder verworven cognitieve functies achteruitgaan als gevolg van een lichamelijke oorzaak in de hersenen.
In de DSM-5-TR worden neurocognitieve stoornissen onderverdeeld in drie hoofdgroepen: het delier, de milde neurocognitieve stoornis en de uitgebreide (major) neurocognitieve stoornis, ook wel dementie genoemd. Deze indeling helpt om onderscheid te maken tussen verschillende vormen van cognitieve achteruitgang, die onderling sterk kunnen verschillen in oorzaak, beloop en behandelbaarheid.
Een belangrijk onderscheid is dat tussen acute en chronische stoornissen. Een delier ontstaat acuut, vaak binnen uren tot dagen, en wordt gekenmerkt door een wisselend bewustzijn en een gestoorde aandacht. Het is meestal het gevolg van een lichamelijke ontregeling, zoals een infectie, operatie of medicatiebijwerking, en is in principe reversibel wanneer de oorzaak wordt behandeld.
Dementie daarentegen heeft een geleidelijk begin en een progressief beloop. Er is sprake van een blijvende achteruitgang van meerdere cognitieve functies, waardoor het dagelijks functioneren steeds verder beperkt raakt. De oorzaak ligt meestal in een neurodegeneratief proces, zoals bij de ziekte van Alzheimer, of in vaatschade in de hersenen.
Tussen deze twee uitersten bevindt zich de milde neurocognitieve stoornis. Hierbij is er sprake van meetbare cognitieve achteruitgang, maar functioneren mensen nog grotendeels zelfstandig. Dit kan een voorstadium zijn van dementie, maar dat is niet altijd het geval.
Het onderscheid tussen deze verschillende vormen is van groot belang, omdat het directe gevolgen heeft voor diagnostiek, behandeling en prognose. Met name het herkennen van een delier is klinisch essentieel, omdat dit een potentieel behandelbare en soms levensbedreigende toestand is.