Seizoensgebonden depressie (winterdepressie)

Seizoensgebonden depressie, ook wel seasonal affective disorder (SAD) genoemd, is een vorm van depressie waarbij klachten in een vast seizoenspatroon optreden. In Nederland ervaren veel mensen in de herfst- en wintermaanden een daling van hun stemming, maar bij een kleiner deel is sprake van een depressieve stoornis met een duidelijk seizoensgebonden patroon. Hoewel seizoensinvloeden op stemming al langer bekend zijn, werd SAD pas in de jaren tachtig systematisch beschreven door Rosenthal en collega’s, die ook het effect van lichttherapie onderzochten. Inmiddels wordt SAD gezien als een subtype van een depressieve stoornis met een seizoensgebonden patroon.

Ernst en presentatie

Er kan onderscheid worden gemaakt tussen een milde vorm, vaak aangeduid als “winterblues”, en een ernstigere vorm waarbij wordt voldaan aan de criteria van een depressieve stoornis met seizoensgebonden patroon. De klachten zijn doorgaans mild tot matig van ernst, maar kunnen bij een kleiner deel van de patiënten ernstig en invaliderend zijn. In tegenstelling tot wat soms wordt gedacht, kan SAD klinisch even belastend zijn als andere vormen van depressie.

Symptomen

Kenmerkend voor een winterdepressie is een zogenoemd atypisch symptoomprofiel. Veel patiënten ervaren een toegenomen slaapbehoefte, waarbij de slaapduur toeneemt maar de kwaliteit vaak vermindert. Daarnaast is er vaak sprake van een verhoogde eetlust, met name gericht op koolhydraatrijke voeding, wat kan leiden tot gewichtstoename. Naast deze atypische kenmerken komen ook klassieke depressieve symptomen voor, zoals somberheid, verlies van interesse, verminderde energie, concentratieproblemen en angstklachten. Een belangrijk onderscheid met niet-seizoensgebonden depressie is dat dagschommelingen minder uitgesproken zijn en dat klachten sterk samenhangen met lichtblootstelling.

Seizoenspatroon

De klachten beginnen meestal in de herfst of vroege winter en nemen af in het voorjaar. Dit patroon herhaalt zich vaak jaarlijks. Veel patiënten ervaren verbetering bij verblijf in zonnigere gebieden of bij toename van daglicht. Opvallend is dat in de zomerperiode soms juist een lichte stemmingsverhoging optreedt. Bij een deel van de patiënten kan dit overgaan in hypomanie, vooral bij onderliggende bipolaire kwetsbaarheid. Manische ontregelingen zijn zeldzaam.

DSM-5-TR: seizoensgebonden patroon

In de DSM-5-TR wordt SAD niet als aparte stoornis beschreven, maar als een specifier bij een depressieve stoornis of bipolaire stoornis. Er moet sprake zijn van een duidelijk duidelijk terugkerend verband in de tijd tussen het optreden van depressieve episoden en een specifiek seizoen, met volledige remissie in een ander seizoen. Dit patroon moet zich gedurende meerdere jaren herhalen en duidelijk vaker voorkomen dan niet-seizoensgebonden episoden

Oorzaken en verklaringsmodellen

De huidige inzichten wijzen op een samenspel van biologische en omgevingsfactoren, waarbij vooral licht een centrale rol speelt.

• ‍Circadiane ontregeling
  Een van de belangrijkste verklaringsmodellen is dat van een verstoring van het circadiane ritme. Verminderde blootstelling aan daglicht in de winter leidt tot een verschuiving van de biologische klok. Dit beïnvloedt de timing van slaap, hormonale afgifte en alertheid. Melatonine, het hormoon dat betrokken is bij slaapregulatie, wordt bij mensen met winterdepressie mogelijk langer of op afwijkende tijdstippen geproduceerd, wat bijdraagt aan vermoeidheid en somberheid.‍
• Serotonerge veranderingen
  Daarnaast zijn er aanwijzingen dat verminderde lichtblootstelling leidt tot een afname van serotonerge activiteit. Serotonine speelt een belangrijke rol bij stemming en energie. Minder daglicht kan leiden tot lagere serotoninespiegels en daarmee bijdragen aan depressieve klachten. Ook vitamine D, dat deels afhankelijk is van zonlicht, kan hierin een rol spelen, al is het bewijs voor een direct therapeutisch effect van suppletie wisselend.
• ‍Gevoeligheid voor licht
• Niet iedereen reageert hetzelfde op seizoensveranderingen. Bij mensen met SAD lijkt sprake van een verhoogde gevoeligheid voor veranderingen in lichtintensiteit en daglengte, wat leidt tot ontregeling van biologische en neurobiologische processen.Vragenlijst
  

Behandeling

• ‍Lichttherapie
  Lichttherapie is de eerstekeusbehandeling bij winterdepressie.
• ‍Psychotherapie
  Cognitieve gedragstherapie, specifiek aangepast voor SAD (CBT-SAD), is een effectieve behandelmethode. Deze richt zich niet alleen op symptomen, maar ook op seizoensgebonden cognities en gedragspatronen. Interessant is dat CGT mogelijk duurzamer werkt dan lichttherapie, doordat het terugval helpt voorkomen.‍
• Medicamenteuze behandeling
  Antidepressiva, met name SSRI’s, kunnen worden ingezet bij matige tot ernstige klachten of wanneer lichttherapie onvoldoende effect heeft. In sommige gevallen kan profylactische behandeling in het najaar worden overwogen, vooral bij patiënten met een duidelijk recidiverend patroon.
• Leefstijlinterventies
  Aanvullend kan het helpen om dagelijks blootstelling aan natuurlijk daglicht te vergroten, bij voorkeur in de ochtend. Regelmaat in slaap-waakritme, voldoende beweging en sociale activiteit dragen bij aan stabilisatie van het circadiane systeem. Hoewel deze interventies op zichzelf meestal onvoldoende zijn als behandeling, vormen ze een belangrijke basis.
  

Literatuur

• American Psychiatric Association. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-5-TR). APA Publishing; 2022.
• Munir S. Seasonal Affective Disorder. StatPearls. 2024.