ADHD

ADHD (aandachtsdeficiëntie-/hyperactiviteitsstoornis) is een neurobiologische ontwikkelingsstoornis. In de DSM-5-TR valt ADHD onder de neurobiologische ontwikkelingsstoornissen: aandoeningen die al vroeg in de ontwikkeling ontstaan en invloed hebben op aandacht, gedrag, emotieregulatie en het dagelijks functioneren. In de kern is ADHD een stoornis in de zelfregulatie. Dat betekent dat het moeilijk kan zijn om aandacht, gedrag, emoties, tijd en motivatie goed te sturen. Daardoor kunnen ogenschijnlijk eenvoudige dingen, beginnen aan een taak, overzicht houden, luisteren, op tijd stoppen, wachten, plannen of afmaken, onevenredig veel energie kosten. Het gaat om een patroon van problemen met aandacht reguleren, impulsen remmen, activiteit doseren, plannen, organiseren en volhouden, dat leidt tot  beperkingen in het dagelijks leven.

ADHD: classificatie, geen verklaring

Het is belangrijk om te begrijpen dat ADHD in de DSM-5-TR een classificatie is en geen diagnose in verklarende zin. De term beschrijft een patroon van klachten – problemen met aandacht, impulscontrole en activiteit – maar zegt op zichzelf niets over waar die klachten vandaan komen. Een classificatie is dus een beginpunt, geen eindpunt. Twee mensen kunnen allebei voldoen aan de criteria voor ADHD, terwijl de onderliggende mechanismen en oorzaken sterk verschillen. Juist daarom is goede diagnostiek breder dan het vaststellen van symptomen alleen.

Prevalentie

Wereldwijd wordt de prevalentie van ADHD bij kinderen en adolescenten meestal geschat op ongeveer 5%, en bij volwassenen op ongeveer 2,5 tot 3%. ADHD komt voor bij zowel mannen als vrouwen, maar wordt bij meisjes en vrouwen nog altijd relatief vaak gemist of pas laat herkend. Dat hangt onder meer samen met verschillen in presentatie: minder opvallende hyperactiviteit, meer internaliserende klachten, perfectionisme of overcompensatie.

Kernsymptomen

Aandachtsproblemen
Mensen met ADHD hebben vaak moeite om aandacht gericht vast te houden, zeker bij taken die weinig directe beloning geven of langdurige concentratie vragen. Ze missen sneller details, raken de draad kwijt, luisteren half, vergeten afspraken of maken dingen niet af. Ook plannen, structureren, prioriteren en overzicht houden kunnen lastig zijn. Dat betekent niet dat iemand zich nooit kan concentreren: juist bij onderwerpen die sterk interesseren kan er soms sprake zijn van hyperfocus, waarbij iemand ergens volledig in opgaat en de tijd uit het oog verliest.

Hyperactiviteit
Hyperactiviteit betekent niet altijd letterlijk “rennen en springen”. Bij jonge kinderen kan dat wel op de voorgrond staan, maar bij adolescenten en volwassenen uit het zich vaak subtieler: niet stil kunnen zitten, friemelen, voortdurend iets moeten doen, te veel praten, zich gejaagd voelen of een voortdurende innerlijke onrust ervaren. De buitenkant wordt met de jaren soms rustiger, terwijl de binnenkant juist onrustig blijft.

Impulsiviteit
Impulsiviteit kan zich uiten in snel reageren zonder eerst na te denken, dingen eruit flappen, anderen onderbreken, moeite hebben met wachten, te snel beslissen of handelen vanuit het moment. Dat kan sociale, relationele en praktische gevolgen hebben. Bij sommige mensen speelt impulsiviteit ook mee in geldproblemen, middelengebruik, eetproblemen, ruzies, relationele instabiliteit of risicogedrag.

Presentaties van ADHD

Overwegend onoplettende presentatie
Bij deze vorm staan vooral concentratieproblemen, vergeetachtigheid, uitstelgedrag, mentale chaos, traag op gang komen, desorganisatie en snel afgeleid zijn op de voorgrond. Deze presentatie werd vroeger vaak aangeduid als “ADD”, maar officieel wordt die term in de DSM niet meer gebruikt. Mensen met deze vorm vallen minder snel op, zeker als zij niet druk of storend gedrag vertonen. Daardoor wordt deze presentatie geregeld laat herkend.‍

Overwegend hyperactief-impulsieve presentatie
Hier staan vooral rusteloosheid, bewegingsdrang, impulsief reageren, snel praten, moeite met stilzitten of wachten en handelen zonder rem op de voorgrond. Deze presentatie valt in de kinderleeftijd vaak het meest op.

Gecombineerde presentatie
‍Bij veel mensen is sprake van een combinatie van aandachtsproblemen én hyperactief-impulsieve kenmerken. Dat wordt de gecombineerde presentatie genoemd.

Comorbiditeit

Angststoornissen, depressieve klachten, slaapproblemen, middelenproblematiek, eetstoornissen, autismespectrumstoornis (ASS), persoonlijkheidsproblematiek en traumagerelateerde klachten. Daarnaast komen problemen met zelfbeeld, uitputting, relationele spanningen, werkproblemen en chronische stress vaak voor. Dat betekent niet dat alles automatisch door ADHD wordt verklaard. Andersom geldt ook: niet elke concentratieklacht is ADHD. Problemen met aandacht en impulscontrole kunnen ook voorkomen bij bijvoorbeeld slaaptekort, burn-out, depressie, angst, trauma, middelengebruik, hormonale veranderingen of lichamelijke aandoeningen. Juist daarom is zorgvuldige diagnostiek belangrijk.

Literatuur

• Ahlberg, R., Du Rietz, E., Ahnemark, E., Andersson, L. M., Werner-Kiechle, T., Lichtenstein, P., Larsson, H., & Garcia-Argibay, M. (2023). Real-life instability in ADHD from young to middle adulthood: A nationwide register-based study of social and occupational problems. BMC Psychiatry, 23(1), 336. https://doi.org/10.1186/s12888-023-04713-z  
• Caye, A., Spadini, A. V., Karam, R. G., Grevet, E. H., Rovaris, D. L., Bau, C. H. D., Rohde, L. A., & Kieling, C. (2016). Predictors of persistence of ADHD into adulthood: A systematic review of the literature and meta-analysis. European Child & Adolescent Psychiatry, 25(11), 1151–1159. https://doi.org/10.1007/s00787-016-0831-
• Fayyad J et al. The descriptive epidemiology of DSM-IV Adult ADHD in the World Health Organization World Mental Health Surveys. Atten Defic Hyperact Disord 2017 Mar;9(1):47-65.
• Faraone SV, Biederman J, Mick E. The age-dependent decline of attention deficit hyperactivity disorder: a meta-analysis of follow-up studies. Psychological Medicine, 36(2), 159–165.
• National Institute for Health and Care Excellence (NICE). (2018/2019/2025). Attention deficit hyperactivity disorder: Diagnosis and management (NG87). https://www.nice.org.uk/guidance/ng87
• Polanczyk G et al The worldwide prevalence of ADHD: a systematic review and metaregression analysis. Am J Psychiatry. 2007 Jun;164(6):942-8. doi: 10.1176/ajp.2007.164.6.942.