De behandeling van een obsessieve-compulsieve stoornis (OCS) bestaat meestal uit psychotherapie, medicatie, of een combinatie van beide. Welke behandeling het beste past, hangt af van de ernst van de klachten, hoe sterk iemand er in het dagelijks leven door wordt beperkt, of er ook andere psychische klachten zijn, en van eerdere behandelingen.
Psychotherapie
Bij de meeste mensen is cognitieve gedragstherapie (CGT) de belangrijkste behandeling. Vooral exposure met responspreventie (ERP) is goed onderzocht en effectief gebleken. Daarbij leert iemand stap voor stap om situaties, gedachten of gevoelens die dwang oproepen niet meer te vermijden, terwijl de gebruikelijke dwanghandeling juist niet wordt uitgevoerd. Iemand met controledwang leert bijvoorbeeld de deur dicht te doen zonder steeds terug te gaan om te controleren. Iemand met besmettingsangst leert iets aan te raken zonder direct te wassen. Het doel van deze behandeling is niet dat de angst of spanning meteen verdwijnt, maar dat iemand leert dat die gevoelens kunnen worden verdragen zonder dat er iets ergs gebeurt. Juist doordat iemand de dwang niet meer uitvoert, verliest de dwang geleidelijk zijn greep. Naast exposure wordt vaak ook gewerkt met cognitieve therapie. Daarbij wordt gekeken naar gedachten en overtuigingen die de dwang in stand houden, zoals een overdreven gevoel van verantwoordelijkheid, de behoefte aan absolute zekerheid, of de overtuiging dat een gedachte op zichzelf al gevaarlijk of betekenisvol is.
Bij matige tot ernstige OCS kan ook medicatie worden ingezet. Meestal gaat het dan om een SSRI, een type antidepressivum dat ook werkt bij dwangklachten. Voorbeelden zijn sertraline, fluoxetine, fluvoxamine, paroxetine en escitalopram. Bij OCS duurt het vaak wat langer voordat medicatie effect heeft dan bij bijvoorbeeld een depressie. Daarom is het belangrijk om een middel lang genoeg en in voldoende dosering te gebruiken voordat kan worden beoordeeld of het helpt. Wanneer een eerste SSRI onvoldoende effect heeft, kan worden overgestapt op een andere SSRI. Soms wordt ook clomipramine overwogen, een ouder antidepressivum dat bij OCS effectief kan zijn, maar gemiddeld ook meer bijwerkingen geeft.
Bij ernstigere of hardnekkige klachten werkt een combinatie van psychotherapie en medicatie vaak beter dan één van beide alleen. Wanneer iemand ondanks een goede behandeling toch onvoldoende opknapt, is het belangrijk eerst zorgvuldig te kijken of de behandeling echt goed uitvoerbaar was, of er veel vermijding is, en of er misschien ook andere klachten meespelen, zoals depressie, ADHD, autisme, tics of middelengebruik.
Medicatie
Als OCS onvoldoende reageert op de gebruikelijke behandeling, kunnen in specialistische zorg soms nog andere stappen worden overwogen, zoals het toevoegen van een antipsychoticum aan een SSRI. Dat gebeurt meestal alleen bij ernstige of therapieresistente klachten.
Voor sommige andere toevoegingen, zoals memantine of lamotrigine, bestaat beperkt maar toenemend onderzoek, vooral bij mensen die onvoldoende reageren op SSRI’s en ERP. Deze middelen worden in de praktijk soms in specialistische settings overwogen, maar behoren nog niet tot de standaard eerste behandelstappen.
Voor middelen zoals topiramaat is de balans tussen mogelijk effect en bijwerkingen minder gunstig. Ook andere experimentele benaderingen worden onderzocht, maar zijn nog geen reguliere standaardbehandeling.
Er wordt ook onderzoek gedaan naar nieuwe behandelingen, zoals glutamaatmodulerende medicatie, neuromodulatie en psychedelica (psilocybine). Die behandelingen zijn op dit moment echter nog niet standaard en worden alleen in specialistische of onderzoekssettings toegepast.
Neurostimulatie en psychochirurgie
Bij zeer ernstige, chronische en therapieresistente OCS kunnen in uitzonderlijke gevallen hooggespecialiseerde interventies worden overwogen, zoals deep brain stimulation (DBS) of andere neurochirurgische behandelingen. Deze behandelingen zijn alleen bedoeld voor een kleine, streng geselecteerde groep patiënten die al meerdere evidence-based behandelingen adequaat hebben doorlopen. Ze horen thuis in een hooggespecialiseerde setting en zijn nadrukkelijk geen reguliere vervolgstap voor de meeste mensen met OCS. Ook TMS en andere neuromodulatiebehandelingen worden onderzocht, maar hun plaats in de behandeling van OCS is vooralsnog beperkt en specialistisch. NICE beschouwt zowel DBS als TMS voor OCS niet als routinematige standaardzorg en adviseert gebruik alleen in onderzoek of zeer gespecialiseerde context.
Literatuur
- American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed., text rev.; DSM-5-TR). American Psychiatric Association Publishing.
- Federatie Medisch Specialisten. (2024). Richtlijn Angst- en dwangstoornissen. Richtlijnendatabase.
- Gautam M. (2023). Clinical recommendations for augmentation agents in obsessive-compulsive disorder partially responsive to serotonin reuptake inhibitors. Journal of Clinical Psychopharmacology, 43(4), 369–377.
- Ketelaats CEJ, Moleman P. De effectiviteit van antidepressiva bij kinderen en jeugdigen met affectieve stoornissen. Psyfar (2007) 2: 9-12
- National Institute for Health and Care Excellence. (2005/2024 reviewed). Obsessive-compulsive disorder and body dysmorphic disorder: treatment (CG31). NICE.
- Richtlijn Angst- en dwangstoornissen (2024)
- Van Ameringen M, Patel V, Patterson B, Hopkinson P, Rahat M. New treatments for OCD? Evidence for cannabinoids and psychedelics. J Psychiatr Res. 2025 Nov 26;193:172-178. doi: 10.1016/j.jpsychires.2025.11.021. Epub ahead of print. PMID: 41317726. J Psychiatr Res. 2025 Nov 26;193:172-178. doi: 10.1016/j.jpsychires.2025.11.021. Epub ahead of print. PMID: 41317726.