Een persoonlijkheidsstoornis is geen “karakterfout” of vaststaande identiteit, maar een patroon van denken, voelen en omgaan met jezelf en anderen dat op een starre manier is vastgelopen. Wat ooit misschien een manier was om jezelf staande te houden, is op den duur iets geworden dat juist problemen veroorzaakt. Daardoor kun je steeds opnieuw tegen dezelfde moeilijkheden aanlopen in relaties, werk, studie of dagelijks functioneren. Mensen met persoonlijkheidsproblematiek ervaren vaak al langere tijd dat contact met anderen ingewikkeld verloopt, dat emoties snel te intens worden of juist afgevlakt aanvoelen, en dat het lastig is om soepel met spanning, afwijzing, kritiek of veranderingen om te gaan. Vaak is er ook sprake van een kwetsbaar of wisselend zelfbeeld: niet goed weten wie je bent, waar je voor staat of wat je werkelijk nodig hebt. Een persoonlijkheidsstoornis gaat dus niet alleen over “hoe iemand is”, maar vooral over hoe iemand steeds opnieuw vastloopt in zichzelf, in relaties en in het leven.
Klachten
De klachten kunnen er heel verschillend uitzien. Sommige mensen trekken zich terug, vermijden contact en zijn sterk geremd of onzeker. Anderen raken juist snel verwikkeld in conflicten, reageren impulsief of ervaren intense wisselingen in emoties en relaties. Weer anderen zijn achterdochtig, extreem perfectionistisch, sterk afhankelijk van bevestiging of hebben moeite om nabijheid en autonomie goed te verdragen. Wat veel persoonlijkheidsstoornissen gemeen hebben, is dat er problemen zijn op meerdere gebieden tegelijk zoals zelfbeeld (bijvoorbeeld een gevoel van leegte, geringe eigenwaarde), emoties, relaties (bijvoorbeeld moeite met vertrouwen, nabijheid, grenzen) en gedrag (impulsieve keuzes, woede-uitbarstingen, zelfbeschadiging, vermijding of juist overaanpassing).
Wat is een persoonlijkheidsstoornis?
Iedereen heeft persoonlijkheidstrekken. De één is gevoeliger, wantrouwender, perfectionistischer, impulsiever of meer op zichzelf dan de ander. Dat is op zichzelf geen stoornis. We spreken pas van een persoonlijkheidsstoornis als zulke patronen hardnekkig en inflexibel zijn, op meerdere levensgebieden terugkomen en leiden tot duidelijke lijdensdruk of beperkingen in het functioneren.
Volgens de DSM-5-TR is er sprake van een persoonlijkheidsstoornis wanneer iemand een duurzaam patroon laat zien van innerlijke ervaringen en gedrag dat duidelijk afwijkt van wat binnen de eigen culturele context gebruikelijk is. Dat patroon komt tot uiting op ten minste twee van de volgende gebieden: cognities (hoe iemand zichzelf, anderen en gebeurtenissen waarneemt en interpreteert; affectiviteit (hoe omgegaan wordt met emoties); relaties en impulsbeheersing. Daarnaast moet dit patroon breed aanwezig zijn in uiteenlopende persoonlijke en sociale situaties, al langere tijd bestaan en meestal terug te voeren zijn tot de adolescentie of jongvolwassen leeftijd. Ook moet het leiden tot significante lijdensdruk of beperkingen in bijvoorbeeld relaties, werk of studie. De klachten mogen niet beter verklaard worden door een andere psychische stoornis, middelengebruik of een somatische aandoening.
Ontstaan
Een persoonlijkheidsstoornis ontstaat meestal door een combinatie van aanleg en omgevingsfactoren. Als een kwetsbaarheid samenvalt met onveilige, instabiele of emotioneel onvoldoende afgestemde omstandigheden, kan de persoonlijkheidsontwikkeling verstoord raken. Vaak spelen duidelijke belastende ervaringen een rol, zoals emotionele verwaarlozing, mishandeling, seksueel misbruik, pesten, verlies, chronische afwijzing of opgroeien in een onveilige of onvoorspelbare omgeving.
Behandeling
Een persoonlijkheidsstoornis is niet per definitie onveranderlijk. Met passende behandeling kunnen veel mensen duidelijk leren veranderen, al verschilt de behandelbaarheid per type persoonlijkheidsstoornis, de ernst van de problematiek en de omstandigheden van de persoon. De behandeling richt zich meestal niet alleen op klachten, maar vooral op terugkerende patronen in emoties, zelfbeeld, relaties en coping. Het doel is niet om “een andere persoonlijkheid” te krijgen, maar om meer vrijheid, flexibiliteit en stevigheid te ontwikkelen in hoe iemand met zichzelf en anderen omgaat. Afhankelijk van de aard en ernst van de problematiek kan behandeling bestaan uit psychotherapie, groepspsychotherapie, schematherapie, mentalization-based treatment (MBT), dialectische gedragstherapie (DGT/DBT), psychodynamische psychotherapie of andere specialistische behandelvormen.
Ook vaktherapie kan een belangrijke plaats hebben in de behandeling van persoonlijkheidsstoornissen. Deze behandelvormen kunnen helpen om gevoelens, spanningen en relationele patronen beter te herkennen, te uiten en te reguleren, juist wanneer dat in woorden moeilijk bereikbaar is. Vaktherapie wordt in de praktijk vaak als waardevol ervaren en kan bijdragen aan emotieregulatie, zelfbeeld, lichaamsbewustzijn, mentaliseren, impulscontrole en sociaal functioneren. In specialistische behandeling maakt het daarom vaak deel uit van een breder, multidisciplinair behandelprogramma.
Literatuur
- American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed., text rev.; DSM-5-TR). American Psychiatric Association Publishing.
- Haeyen S, van Hooren S & Hutschemaekers G. (2020). Perceived benefits of art therapy in the treatment of personality disorders: A longitudinal study. The Arts in Psychotherapy, 69, 101665.
- Hopwood CJ & Bleidorn W. (2018). Stability and change in personality and personality disorders. Current Opinion in Psychology, 21, 6–10.
- Richtlijn persoonlijkheidsstoornissen
- Zorgstaandaard persoonlijkheidsstoornissen